Жалпы саны қырық алты бөлек шығарма
Қарасөздер туралы жалпы мәлімет
Абайдың толық жинағында 1890–1898 жылдар аралығында жазылған әр алуан шығармалары «қарасөз» деп аталады. Жалпы саны — қырық алты бөлек шығарма. Оның алты-жеті үлгісі қысқа келеді. Бұл қатарға: Он алтыншы, Он сегізінші, Он тоғызыншы, Жиырмасыншы, Жиырма төртінші, Отыз бірінші, Қырық бесінші сөздер жатады.
Жанрлық ерекшелік
Қарасөздер — сюжетті шығарма да емес, мемуар да емес. Стиль мен мазмұн жағынан Абайдың өзі қалыптастырған көркем прозаның бөлек бір түрі.
Негізгі бағдар
Көбіне адамгершілік, мораль, тәрбие, сын және ой-толғау сипатында келеді.
Оқырманмен байланыс
Абай өзін оқырманымен бетпе-бет кеңес құрып отырған ұстаз тәрізді ұстайды: сұрақ қояды, жауаптасады, мысал келтіреді.
Өзгеше тұрған сөздер және ішкі жіктеу
Қырық алтыншы сөз
Жалпы қарасөздерден мазмұны мен тақырыбы жағынан өзгешелеу тұрған шығарма — Қырық алтыншы сөз. Ол тарихтық мақала-очерк тәрізді: қазақ халқының шығу тегіне арналған дәлелді, деректі қысқа зерттеу сипатына жақын.
Отыз сегізінші сөз («Ғақлиат-тасдиқат»)
Қырық бес сөздің ішіндегі көлемі ең мол, ой кенеуі ең салмақтысы — Отыз сегізінші сөз. Бұрын қолжазбаларда «Ғақлиат-тасдиқат» деген атпен бөлек көшіріліп жүрген: мораль мәселелеріндегі Абайдың үлкен ой-толғауы.
Мұнда аят-хадистерден үзінді келтіріліп, тілдік өрнек өзгереді: қазақы қарапайым баяндаудан гөрі кітапшалау (түркіше) үлгіге жақындайды. Дін мазмұнын қозғай отырып, түпкі мақсат — адамды жақсы қылатын қасиеттерді айқындау, тәрбиелік-моральдық философияны өрістету.
Қорытынды түйін
Абай адамды қор қылатын ең залалды жаманшылықтарды үш нәрсеге тірейді: надандық, еріншектік, залымдық.
Жиырма жетінші сөз (Сократ әңгімесі)
Қарасөзбен жазылған мысал, өсиет сипатындағы Сократ пен шәкірті Аристодим жайлы әңгіме — Жиырма жетінші сөз. Бұл бөлім Абайдың төл сөзі емес, аударма-мысал ретінде дараланады.
Отыз жетінші сөз (афоризмдер)
Көпшілік қарасөздерден өзгеше қалыптанғаны — Отыз жетінші сөз. Бұл — тұтас құрылған бүтін шығарма емес; шартты түрде бір арнаға топтастырылған афоризмдер жиынтығы.
Мүрсейіт көшірмелерінде және толық жинақтарда бұл афоризмдер жиырма үш деп саналады. Алайда Абайдың афоризмдері бұлармен шектелмейді: өз өлеңдерінде де, Пушкин, Лермонтов, әсіресе Крыловтан жасаған аудармалары тұсында да өсиет, сын, мысқыл, эстетика, педагогика мәніндегі тұжырымды нақыл ойлар мол.
Дерек
Жинақтарда: 23 афоризм
Түзету
Нақыл саны бұдан әлдеқайда көп
Түсіндірме
1896 жылы шәкірттері есте сақталғандарын жүйелеген болуы ықтимал
Нәтижелік есеп
Жоғарыдағы жіктеулерге сай, қысқалығы себепті жеті сөз бөлек қаралады; аударма ретінде Жиырма жетінші сөз (Сократ сөзі) ажыратылады; түр өзгешелігімен Отыз жетінші сөз (афоризмдер) жеке талданады; бұрыннан қолжазбаларда бөлек жүрген Отыз сегізінші сөз («Ғақлиат-тасдиқат») дара аталады; тақырыбы ғылымдық мәселе болғандықтан Қырық алтыншы сөз (тарихтық очерк) те жеке көрсетіледі.
Осылайша жалпы қарасөздер ішінен он бір сөз көпшіліктің қалпынан басқашалау саналып, қалған негізгі мұра отыз бес сөзден құралған қарасөздер тобы ретінде қарастырылады.
Көркем проза ретіндегі сипаты
Жалпы алғанда, Абайдың қарасөздері көркем прозаның өзінше бір бөлек алуаны саналады. Бұлар — сюжетті оқиғаға құрылған туынды да емес, естелік (мемуар) та емес. Стиль мен мазмұн жағынан Абайдың өзі тапқан көркем сөз үлгісі.
Әдіс-тәсіл
- Көп жағдайда ойды мысалмен дәлелдейді, күнделікті болмыстан алады.
- Кейде сұрақ қойып, өзі жауаптасқандай болып, әңгіме ырғағын ширатады.
- Мысқыл мен әжуа арқылы мінді мінезді айқындата түседі.
Тәрбиелік нысана
Абай оқырманға қонымды болуын ойлап, оңайдан қиынға, жақыннан жыраққа, қызықты мысалдан үлкен қорытындыға қарай біртіндеп жетелейді. Бұл — педагогикалық тұрғыдан ұтымды әдіс.
Өлеңнен қарасөзге ауысудың себебі
Абай өз дәуіріндегі оқырман мен тыңдаушыға өлең сөздің ойы әрдайым түсінікті бола бермейтінін ескереді. Сол себепті қарасөзде өлеңдерінде айтылған ойлардың бірқатарын жеңілдетіп, жаңа сөзбен таратып береді. Кей тұста бұл ықшамдау ақынның өлеңіндегі өткір азаматтық сынның қуатын бәсеңдетіп те жібереді.
Сонымен бірге, өз тыңдаушыларының сенім-нанымын ескергендіктен, қарасөздерде дін тақырыбы жиірек қозғалады. Абай дінді адамгершілік тәрбиенің, қараңғылыққа қарсы күрестің шартты өткелі есебінде бағалай отырып, иман, парыз, құдай, пайғамбар туралы ұғымдарды да сол аудиторияға түсінікті тірек ретінде пайдаланады.
Толстоймен салыстыру
Кейбір сырт сипаттарына қарағанда, Абайдың қарасөздері Л. Н. Толстойдың «Круг чтения» еңбегін еске түсіреді: ол да оқырманмен әңгіме күйінде ұсынылған ойлар топтамасы. Бірақ Толстой өзгенің пікірін жинақтап беруге көбірек ден қойса, Абай қарасөздерінде көбіне өзі сөз бастап, өзі ой қорытады.
Тақырыптық жіктер: негізгі бағыттар
Біздің аңғаруымызша, қарасөздер жалпы он-он бір тақырыптық арнаға бөлінеді. Кей тақырып бір ғана сөзде айтылып тоқтаса, кейбірі бірнеше сөзде қайталанып, жаңа мысал, теңеу, дәлелдермен тереңдей түседі.
Бір-ақ рет көтерілетін тақырыптарға мысал
Бірінші сөзде Абай жазуға қалай кіріскені туралы айтады: өмірбаяндық дерек береді және шығармашылық еңбегіне ойлы түсінік білдіреді. Бірақ бұл тақырыпқа басқа сөздерде қайта оралмайды.
Қайталанып өрістейтін тақырыптарға мысал
Ел мінезі, еңбек, бірлік, әділет, білім, жаман әдеттер сияқты мәселелер бірнеше сөз бойына үздіксіз таратылады.
Алғашқы сөздердегі дербес тақырыптар
Екінші сөз: халықтарды салыстыру
Қазақ, ноғай (татар), сарт (өзбек), орыс сияқты көршілес елдерді әділетті, достық көңілмен салыстырады. Әңгімені жеңіл әзілден бастап, өз халқының дәлелсіз үстірт өзімшілдігін мысқылдай отырып, шын сыншыл ойға көшеді. Еңбек сүйген елдердің артықшылығын үлгі етеді.
Үшінші сөз: билік, би, болыс, сот
Қазақ сахарасын билейтін әкімдер, тергеуші билер, соттар туралы сөз қозғайды; ел тірлігін ауырлатқан қайшылықтарды атап көрсетеді. Болыс мінезіндегі сорақылықтарды әшкерелейді, кейбір ұсыныс айтады. Даудың әділетпен аяқталуы үшін сайлаумен қойылатын билерден гөрі третей билік тәрізді жолды ұсынады. Бұл пікір Герценнің сот туралы ойларымен үндес келетін тұстарға жақын.
Сонымен бірге, мұнда Абай мен Шоқанның ортақ қателікке ұқсас бір тұжырымы да байқалады: билерді ауыспайтын, өмірлік ету туралы ой ескі феодалдық қалыпқа қарай жетелеуі мүмкін.
Төртінші сөз: күлкі туралы
Бұрын өлеңінде де жиі қозғаған тақырып — күлкінің мәні мен сыны.
Бесінші сөз: мақал-мәтелді сынау
Кейбір мақалдардың астарындағы надандық пен қараңғылықтан туған кемшін ұғымдарды шенейді. Мал үшін өмір кешуді мақсат еткен мінезді қиян-кескі сынмен түзетуге ұмтылады.
Ел мінезін кеңінен талдайтын сөздер
Алтыншы сөзден бастап, белгілі ой мен сындардың бірнеше сөзде қайталанып, арнаулы тақырыптарға айналатыны анық көрінеді. Ел мінезін сөз ететін үлкен топқа мыналар кіреді: Алтыншы, Сегізінші, Тоғызыншы, Оныншы, Он төртінші, Жиырма үшінші, Жиырма алтыншы, Жиырма тоғызыншы, Отыз үшінші, Отыз тоғызыншы, Қырқыншы, Қырық бірінші, Қырық екінші, Қырық үшінші сөздер.
Өзек
Бірлік, парақорлықты кекету, өтірік мінезді әшкерелеу, адамдықты үгіттеу.
Сатира
Кей тұста өлеңдегі қатты сатираның ызалы ащы үні қайталанып, қуаныш пен жұбаныштың жалған формалары әжуаланады.
Еңбек мәселесі
Қырық екінші сөз жұмыссыздықты, еңбексіздіктің жеке адамға да, қоғамға да кесел екенін өткір айтады.
Қырық үшінші сөздің ерекшелігі
Алғашқы жолдарында Абай санасындағы дуализмнің нышаны байқалғанымен, педагогикалық және психологиялық тұрғыдан жүйрік ойлар бар. Қарасөздер ішіндегі көлемі үлкен, мазмұны бай сөздердің бірі деуге болады.
Оқшау тақырыптар
Жетінші сөз: бала психологиясы
Жас баланың білуге ұмтылысын жақсы қасиет деп таниды. Ал үлкендердің надандығы сол ұмтылысты жаман тәрбиемен тұншықтырып, баланы бұзатынын айтады.
Он бірінші сөз: ұлық туралы
Ұлықтар жөнінен басталып, оларға қарсы қатты әшкерелеуші сынға ұласады. Ел үшін ширығып сөйлеген азаматтық ызалы турашылдық анық сезіледі.
Дін, мораль, тәрбие тақырыптары
Дін мен мораль, тәрбие мәселелері мына сөздерде көбірек көрінеді: Он екінші, Он үшінші, Жиырма жетінші, Отыз бесінші, Отыз алтыншы, Отыз сегізінші, Қырық бесінші. Абай құлшылықтың мәнін, иман жайын қозғағанымен, жеткізбек болғаны — діндік үгіттен гөрі адамгершілік өсиет.
Дін ұстаушыларды сынау
Отыз бесінші және Отыз алтыншы сөздерде Абай қазақ ортасындағы дін күтушілерді, дін жолындағы өрескел мінездерді шенейді. Пайғамбар өсиетін айта отырып та, сыншыл ақылдың талабын айқын атап отырады.
«Ғақлиат-тасдиқаттағы» өткір қоғамдық сын
Отыз сегізінші сөздің ең құнды қырларының бірі — дінді желеу етіп елді шырмаған реакциялық қараңғылыққа қарсы айтылған сын. Абай молдалардың білімсіздігі мен бұзық пиғылын бетке басып, имандардан сақ болуды ескертетін тұстарға дейін барады; мұны дінге де, адамға да залалды құбылыс деп бағалайды.
Адамдық қасиеттерді теретін сөздер
Адамның адамдық қасиеттерін таратып, үлкен адамгершілік, тазалық, азаматтық туралы тәрбиелік ойларды қозғайтын бір топ сөздер бар: Он бесінші, Он жетінші, Он сегізінші, Жиырма бірінші, Жиырма екінші, Жиырма сегізінші, Отызыншы, Отыз екінші, Отыз төртінші, Қырық төртінші. Бұл топта ортақ желі — адам болмысының жақсы сипаттарын таразылау, мінезді түзеудің жолын көрсету.
Он бесінші сөзде мораль мәселесі мінез белгілерімен байланыстырыла отырып, жақсы адам боламын деген кісіге қойылатын талаптар сөз болады (мәтін осы тұста үзіліп аяқталады).