Бала мен қыз
Бірінші хикая
Айна және оның сынықтары
Бір кезде бір сиқыршы өмір сүріпті. Ол — жауыздың жауызы, диюдің өзі сияқты екен. Бір күні көңілі көтеріліп, ол ерекше айна жасап шығарады: бұл айнаға жақсылық пен әсемдік сәулесі түсе қалса, сол сәтте-ақ ғайып болып, мейлінше кішірейіп кетеді. Ал жамандық пен ұсқынсыздық, керісінше, бірден көзге ұрып, бұрынғысынан да жексұрын болып көрінеді.
Айна не істеді?
- Әсемдікті «сығып», көрікті нәрсені құрысып қалғандай көрсетеді.
- Адамның бет-жүзін бұрмалап, тіпті танымай қалатындай етеді.
- Жақсы ойдың өзін шалағай, құнсыз етіп көрсетеді.
Неге бұл қауіпті болды?
Себебі айна адамды әлемге бір ғана қырынан — ең жаман, ең суық, ең кемшілігі көп қырынан қарауға мәжбүр етті. Сиқыршы осыны қызық көріп, ішек-сілесі қатып күледі.
Сиқыршының шәкірттері бұл айнаны «ғажайып» деп даңқ қылып, оны өздерімен бірге алып, әлемді шарлап кетеді. Көп ұзамай айна бетіне түспеген жан қалмайды. Ақыры олар тіпті аспанға көтеріліп, періштелер мен Құдайдың өзін әжуалауға ниеттенеді. Биіктеген сайын айна одан сайын қисайып, бұрмалай береді де, бір мезетте қолдан түсіп кетіп, жерге гүрс етіп құлап, күл-талқаны шығады.
Сынықтардың қасіреті
Айна миллиондаған, тіпті сан жетпес сыныққа бөлінді. Әрбір сынықта айнаның бастапқы уыты сақталып қалды. Кейбір сынықтар адамдардың көзіне кіріп, шығып кетпей қалады. Ондай адам енді дүниенің бәрін керісінше көріп, әр нәрсенің ең жаман жағын ғана аңғаратын болады.
Ең сорақысы — кей сынықтар адамның жүрегіне қадалады: сонда жүрек сол мезетте-ақ жұдырықтай мұзға айналып қалады. Ал жауыз сиқыршы мұның бәріне мәз болып, қарқылдап күле береді.
Айна сынықтарының көбі әлі де әлемді шарлап ұшып жүр еді. Енді солардың салдарын тыңдап көрелік.
Екінші хикая
Бала мен қыз
Үйлері мен адамдары қаптаған үлкен шаһарда екі кедей бала өмір сүріпті. Олар бауыр болмаса да, бірін-бірі ағалы-қарындастай жақсы көреді. Екеуінің ата-анасы шатыр астындағы ең жоғарғы қабатта, қабырғалары жапсарлас екі бөлмеде тұратын. Терезелері бір-біріне қарама-қарсы, ал терезе түбін бойлай су ағар өтетін — көршіге «бару» үшін су ағардан аттап өтсе жеткілікті.
Кіп-кішкене бақша
Екі үй де бір-бір үлкен жәшік тауып, соған ас көгі мен бұршақ өсіреді. Әр жәшікте бір тал райхан да бар екен. Жәшіктерді су ағардың түбіне қатар қойған кезде, бір терезеден екінші терезеге қарай жапырақ пен гүлден өрілген әсем қақпа пайда болғандай болады: бұршақ шырмауықтары салбырап, райхан бұтақтары айқасып, терезе айналасын көмкеріп алады.
Қыс түссе бұл қызық тыйылады: терезелер қатып қалады. Сонда балалар бақыр тиындарды пешке қыздырып, әйнекке басады — мұз бірден еріп, дөп-дөңгелек «кішкентай терезе» пайда болады. Сол ойықтан екі көз күлімдейді: бірінде — Кай, бірінде — Герда.
Әженің әңгімесі
Боранды көргенде әжесі: «Ақ аралар топтанып жүр», — дейді. Балалар сұрағанда, оның «ханымы» бар екенін де айтады: түн ортасы болғанда ол көшелерді аралап, терезелерге үңіледі, сонда әйнекте гүлге ұқсаған мұз өрнек пайда болады.
Қорқыныш көлеңкесі
Бір кеште Кай терезеге жақындап қарағанда, ірі қар ұлпасы гүл жәшігінің жиегіне қонады да, үлкейіп, ақ торғынға оранған сұлу әйелге айналады. Ол балаға иек қағып, қолымен шақырады. Кай шошып, кейін секіріп түседі.
Көктем келеді, жазда райхан ерекше гүлдейді. Балалар қол ұстасып, өлең айтып, гүлдерді сүйіп, күн сәулесіне тіл қатады. Алайда бір күні бәрі өзгереді: мұнара сағат бесті соққанда Кай кенет айғайлап жібереді: «Жүрегімді бір нәрсе түйреп өтті, көзіме де бірдеме түсті!»
Айна сынығы
Герда қараса да ештеңе көрмейді. Бірақ шынында Кайдың көзіне жай кіршік емес, әлгі жауыз айнаның сынығы түскен еді. Сол сынық оның жүрегіне де қадалып, жүрегін біртіндеп мұзға айналдырады.
Кайдың мінезі күрт өзгереді. Ол Гердаға: «Қандай сиықсызсың!» — деп тіл тигізеді, райханды «жексұрын» дейді, гүлдерді жұлып лақтырады. Бұрынғы мейірімнің орнына мазақ, суық сөз, кекесін келеді. Ол әженің ертегісіне тиісіп, жүрісін салып, айналасын күлдіреді. Жұрт «мына баладан бірдеңе шығады» деп таңданады, ал оның себебі — көзіндегі және жүрегіндегі сол сынық қана.
Қар ұлпасы және үлкен шана
Бір күні Кай үлкейткіш әйнекпен қар ұлпаларын көрсетеді: ұлпалар әсем гүл мен жұлдыздай көрінеді. Ол мұның табиғаттағы ең мінсіз өрнек екенін айтып масаттанады.
Көп ұзамай оған үлкен алаңда сырғанауға рұқсат беріледі. Сол жерде аппақ үлкен шана пайда болады. Кай өз шанасын соған тіркеп алады да, әлгі шана алаңнан шығып, көлденең көшеге бұрылып, қала сыртына қарай жүйтки жөнеледі. Қалың қар жауып, ештеңе көрінбей кетеді. Кай айғайлайды, бірақ ешкім естімейді.
Ақыры үлкен шана тоқтап, одан үсті-басы аппақ, сымбатты әйел түседі — бұл Қар ханымның өзі. Ол Кайды тонының астына алып, маңдайынан сүйеді. Сүйген демі мұздан да ызғарлы болып, баланың жүрегіне дейін өтеді. Кай сол сәтте Герданы да, әжесін де, үй ішін де ұмытады.
Қар ханым Кайды құшақтап, аспанға көтеріліп кетеді. Олар орман, көл, теңіз, қыр үстімен ұшады. Төменде боран ұлып, қасқырлар ұлиды; жоғарыда ай жарқырайды. Кай ұзақ түн бойы айға қарап, күндіз ханымның аяғын жастанып ұйықтап қалады.
Үшінші хикая
Сиқырлы әйелдің гүл алаңы
Кай із-түзсіз жоғалған соң, оның қайда кеткенін ешкім білмейді. Балалар тек Кайдың шанасын үлкен ақ шанаға тіркегенін, әлгі шананың қала қақпасынан шығып кеткенін ғана көрген. Жұрт ақыры «өлді» деп жорамалдайды: бәлкім, өзенге құлап кеткен шығар дейді. Герда ұзақ жылайды. Бірақ көктем келіп, күн көзі жылынған сайын, жүрегіндегі үміт те қайта тіріледі.
Герданың шешімі
Бір күні ол: «Жаңа қызыл башмағымды киемін. Кай оларды әлі көрген жоқ. Өзенге барып, Кай туралы сұраймын», — дейді. Таң алакеуімде оянып, ұйықтап жатқан әжесін сүйеді де, қызыл башмағын киіп, жалғыз өзі өзенге жүгіреді.
Өзенге жалбарынып: «Өкіл ағамды сен алып қойдың ба? Егер қайтарып берсең, қызыл башмағымды саған беремін», — дейді де, башмағын суға лақтырады. Бірақ толқындар оны жағаға қайта шығарып тастайды — өзен қыздың ең қымбат дүниесін алғысы келмегендей.
Герда башмағын алысқа лақтырамын деп қамыс арасындағы қайыққа мініп, тұмсығына тұра қалады. Сол сәтте байлаусыз қайық қозғалып, жағадан алыстай береді. Қыз қарғып түсемін деп үлгермейді. Ол жылайды, бірақ даусын торғайлардан басқа ешкім естімейді; торғайлар су бойлап ұшып, «Біз осындамыз!» дегендей шырылдайды.
Өзен жағасы керемет: гүл қаптаған, биік қайыңдар тербелген, алқапта қой мен сиыр жайылып жүр. Бірақ көзге түсетін тірі жан жоқ. Герда бір сәт: «Мені өзен Кайға алып бара жатқан шығар», — деп үміттенеді.
Шие бағы және бөтен кемпір
Ақыры қайық үлкен шие бағына жетеді. Онда сабан шатырлы үй тұр, терезелеріне қызыл, көгілдір, сары әйнек салынған; есік алдында екі ағаш солдат тұрғандай. Герда айғайлайды. Үйден имек басты таяққа сүйенген, гүлмен әшекейленген үлкен сабан қалпақ киген кемпір шығады. Ол қайықты таяғымен іліп, жағаға тартып алып, Герданы құтқарады.
Кемпір Герданы үйіне ертіп кіргізіп, есікті іштен кілттеп қояды. Терезелер биік, әйнектері түрлі түсті болғандықтан, бөлме іші кемпірқосақтай құлпырып тұрады. Үстелде шие толы себет: Герда қалағанынша жейді.
Алтын тарақтың сиқыры
Кемпір Герданың шашын алтын тарақпен тарайды. Шашы құлпырып, жүзі нұрланып, сүйкімділене түседі. Бірақ тараған сайын Герда өз өкіл ағасы Кайды тезірек ұмыта бастайды.
Шындық
Бұл кемпір — сиқырлы әйел еді. Зияны жоқ сиқыр жасайтын, көбіне өз қызығы үшін ғана. Бірақ бұл жолы ол Герданы қасында қалдыру үшін сиқырға барған.
Герда Кай туралы сұрағанда кемпір: «Бұл жерден өткен жоқ, бірақ өтуі тиіс. Уайымдама. Шие жеп, гүлдерді тамашала», — дейді. Гүлдері суретті кітаптағыдан да әдемі, тіпті ертегі де айта алатындай көрінеді. Осылайша, Герданың жолы күтпеген жерден бөгеледі.