Сау болыңыз, апай
Әңгіме
«Еврейдің баласы болса, олай етпес еді»
Бұл мәтін — сабақ үстіндегі бір көрініс арқылы білім беру, ынталандыру, қорқыныш пен күлкі мәдениеті сияқты мәселелерді әжуалай қозғайтын қысқа әңгіме. Оқиғада методист жас мұғалімге «оқушы өзі ізденіп тапсын» деген тәсілді үйретеді. Бірақ «ізденіс» пен «бағыт-бағдар» ұранға айналған сайын, ең бастысы — баланың сенімі мен қауіпсіз сезімі — назардан тыс қала береді.
Сабақ алдындағы нұсқау
Методист тәжірибесін енді ғана бастап жүрген жас мұғалімге «білімді шартты түрде зат деп алайық» деп түсіндіреді. Бұрын мұғалім сол «затты» көрсетіп, өзі айтып беретін. Енді олай емес: «зат» алақанда жасырын тұруы керек, ал бала оны ізденіп өзі табуы тиіс.
Әдістемелік ұран
«Затты жасырыңыз. Бала ізденіп өзі тапсын. Мен сабағыңызға қатысып, бағыт-бағдар беріп отырамын».
Сабақ: алақандағы «жасырын зат»
Мұғалім балалардан алақанында не жасырылғанын табуды сұрайды. Сынып бірден «білмеймін» деп қалады. Сол сәтте методист сыбырлап: «Көрдіңіз бе? Салған жерден “білмеймін” дейді. Еврейдің баласы болса, олай етпес еді» — деп, іздендіре беруді талап етеді.
Мұғалімнің әрекеті
«Балалар-ау, салған жерден білмеймін деуге бола ма? “Болмасаң да ұқсап бақ…”» — деп, оларды жігерлендіргісі келеді.
Методистің қысымы
«Талпындыра беріңіз. Өзіңізге тарта беріңіз. Бағыт-бағдар беріңіз» — деп қайталай береді, бірақ баланың ішкі күйіне нақты тоқталмайды.
Жеке оқушы: сенімнің сынуы
Методист сыныптың шетінде өз-өзіне тұйық отырған баланы көрсетеді. Мұғалім Диастың қасына барып, сұрақ қояды. Диас бірден мойнын ішіне тартып, қысылып қалады. Методист мұны «сенімі азайған» деп түсіндіреді де: «Сенімін оятыңыз» дейді.
Сыныптық қолдау — дұрыс қадам
Мұғалім сыныпқа қарап: «Тырысса, Диас та таба алады емес пе?» — дейді. Балалар: «Әрине, таба алады!» — деп, жолдастарының қолдауын білдіреді. Бұл — әңгіменің ең жылы тұсы: ұжымдық сенім бір сәтке болса да баланың қорқынышын әлсіретеді.
Нәтиже: «өшіргіш» және кеш қалған түсінік
Уақыт біткенде мұғалім алақанында кәдімгі өшіргіш болғанын айтады. Бірақ балалар оны таба алмады. Мұғалім де, методист те жауапты сыныптан іздейді. Тағы да сол тіркес қайталанады: «Еврейдің баласы болса, олай етпес еді».
Үй тапсырмасы
«Апай келесі сабақта алақанына не жасыруы мүмкін?» — осы тақырыпта өз беттеріңше ойланып, ізденіп келіңдер.
Сабақтан кейінгі әңгіме: ұранның астарындағы әжуа
Методист сабақты «жақсы өтті» деп бағалайды: «Ең бастысы, талпыныс бар» дейді. Ол тіпті балалардың саусақ арасынан сығалап көргісі келетінін де «қулық» ретінде сипаттайды. Мұғалімдер даярлайтын оқу орнында «саусақтарды жымдастырып ұстауға» арнайы жаттығу жүргізілетіні жайлы қалжың аралас сөз әңгіменің сатиралық өзегін күшейтеді: формаға шектен тыс байланып, мәнді ұмыту.
«Тиын» туралы кеңес және тәрбиелік бағыт
Мұғалім келесі жолы алақанға «тиын» жасыруды ойлап қалады. Методист бұған қарсы шығып, ақшаның адам санасын билейтінін айтып, «ізгілікке бағытталған» мазмұнды таңдауға үндейді. Ақшаны мүлде қозғама демейді, бірақ оны сынып сағатына қалдыруды ұсынады: үнем, адал еңбек, жауапкершілік тақырыбымен ұштастыру керек дейді.
Жасырын сұрақ
Әңгіме осында бір нәрсені меңзейді: біз балаға «ізден» дейміз, бірақ оның қателесу құқығын, қауіпсіз ортадағы еркіндігін қаншалықты қамтамасыз етеміз?
Сынып ішіндегі соңғы реплика: күлкіден қорқу
Сабақтан кейін бір оқушы қыз: «Жаңа “өшіргіш” деп айтқым келіп тұрды» дейді. Бірақ айта алмаған: «Жауабым тағы да дұрыс болмай қалатын шығар деп қорықтым» дейді. Сосын өздері жайлы ащы шындықты қосады: «Бізде қалай? Жауабың дұрыс болмай қалса болды — күлкі».
Түйін
Бұл мәтіннің басты салмағы — «ізденіс әдісі» емес, оқушының өз ойын айтуға қауіпсіздігі. Қате жауап үшін мазақ күткен ортада ізденіс те, талпыныс та жасандылыққа айналады. Ал өзге ұлтпен салыстыра сөйлеу — мәселені шешпейді, тек сенімді одан әрі мүжиді.