Жұрттың бәріне сыйлы
Ауру бала, аққұман және күтпеген қонақ
Бірде кішкентай бала суық тиіп ауырып қалды. Оның аяғын қалай сулап алғаны да түсініксіз: далада күн ашық еді. Анасы баласын шешіндіріп, төсегіне жатқызды да, аққұман әкелуді бұйырды. Ойы — аю бадам шайын демдеп, баланы терлету.
Дәл осы сәтте бөлмеге осы үйдің жоғарғы қабатында тұратын сүйкімді де көңілді қарт кірді. Оның әйелі де, баласы да жоқ, жалғыз тұратын. Бірақ ол балаларды ерекше жақсы көретін, оларға қызықты ертегі мен оқиғаны құйқылжыта айтып беретін.
Анасы: «Шайыңды іше ғой. Сосын, бәлкім, ертегі тыңдарсың!»
Қарт: «Болады, тек жаңасы болса! Біздің тентек аяғын қайда сулап алды екен?»
Бала ертегі сұрағанда, қарт алдымен бір нәрсені білгісі келетінін айтты: мектеп маңындағы бұрылыстағы суағар ордың тереңдігі қандай? Бала: «Тіземнен келеді, бірақ ол — ең терең жері ғана», — деді. Сонда қарт жымия: «Ендеше аяғыңның неге малмандай су болғаны белгілі!» — деп қойды.
Ертегі табан астында туа ма?
Қарттың айтуынша, ол әр нәрседен ертегі «тауып» бере алмайды: «Нағыз керемет өздігінен келеді. Келеді де: “Міне, келдім!” — деп маңдайыңнан қағады». Бала: «Жуық арада бір керемет келіп қалар ма?» — деп сұрады.
Анасы күлді де, аққұманға аю бадам шайын салып, демдей бастады. Бала қарттан «әйтеуір бір ертегіні бастаңызшы» деп қайта-қайта өтінді.
Аққұманнан гүл атқан аю бадам
Қарт кенет тоқтап: «Міне, келді! Аққұманға қара!» — деді. Бала көзін тігіп қарады. Аққұманның қақпағы сәл көтерілді де, астынан аю бадамның аппақ, жаңа гүлдері қылтиып шықты. Артынша ұзын көк бұтақтар өсіп, тіпті шүмектен де шығып тұрды.
Көз алдында ол тұтас шоғырға айналды: бұтақтары төсекке дейін созылып, терезе пердесін итерді. Хош иісі мұрын жарады. Бұтақ арасынан үстіне көгілдір, жапырақтай жұқа көйлек киген, бүкіл өңі ақ гүлге көмкерілген кемпірдің жадыраңқы жүзі көрінді.
Қарт: «Римдіктер мен гректер оны Дриада дейтін. Біз үшін бұл атау тым жат. Сондықтан мұнда оны Аю бадам анасы деп атап кеткен».
Ескі ауладағы естелік: матрос пен жары
Қарттың әңгімесі «Жаңа қоныстағы» бір жұтаң ауланың бұрышында өсіп тұрған дәл осындай гүлге оранған бұтадан басталды. Түс ауған шақта сол бұтаның түбінде отставкадағы матрос пен оның әйелі күнге қыздырынып отырады. Балалары да, немерелері де, шөберелері де көп. Олар алтын тойларын өткізбек, бірақ дәл күнін ұмытып қалған.
Аю бадам анасы жапырақ арасынан: «Алтын тойларыңның күнін мен жақсы білемін!» — деп сыбырлайды. Алайда қарттар өзара әңгімеге беріліп, баяғы күндерді еске алып отырғандықтан, оны естімей қалады.
Балалық шақтың ізі
Олар аулада бірге жүгіріп ойнағанын, шыбық шаншып бақ отырғызғанын, ықыласпен суарғандарын айтады. Сол шыбықтардың бірі — аю бадам. Енді ол терең тамыр жайып, көлеңкесін сыйлап отыр.
Теңізге кеткен жылдар
Матрос ағаштан ойып жасаған кішкентай кемені су құйылған күбіге жүздіргенін еске алады. Көп ұзамай өзі де шын жүзуге аттанып, туған жерден алыста сан жыл жүріп қалады.
Әйелі оның хатын жаңбырлы күні алғанын айтады: қуаныштан күліп тұрып жылайды. Хатта ол жылы жақта, кофе өсетін өлкеде жүргенін жазады. Жаңбыр басылар емес, ал ол болса есікке сүйеніп, қолындағы жәшікті ұмытып, хатты қайта-қайта оқиды. Сол сәтте біреу белінен құшақтайды… Ол ойланбастан алақанымен сарт еткізіп жібергенде, құшақтағаны — өзі сағынған жары болып шығады.
Олар үйленеді. Балалар дүниеге келеді, өседі, елге сыйлы болады. Енді олардың балаларының да балалары бар. Қарттардың әңгімесінің арасында матростың көңіліне: «Біздің үйлену тойымыз дәл осы мезгілде болған сияқты», — деген ой келеді.
Аю бадам анасы: «Дәл бүгін!»
Қарттар оны көрші әйел бас изеп тұрған шығар деп ойлайды. Ал шын мәнінде бұл — олардың алтын тойы. Сәлден соң балалары мен немерелері келіп, үлкен қуаныш басталады.
Күн ұясына қона беріп, қарттардың жүзін нұрландырады. Немеренің кенжесі айнала билеп, кешке үйде той болатынын айғайлап жүреді. Дастарқанда ыстық картоп болады дейді. Ал аю бадам басын изеп, жұртқа қосылып «ура!» деп тұрғандай.
Шындықтан басталатын ертегі
Қарт әңгімесін аяқтағанда, бала: «Бұл ертегі емес қой», — дейді. Қарт: «Онда Аю бадам анасынан сұра», — деп жауап береді.
Аю бадам анасы: «Бұл — ертегі емес. Бірақ дәл қазір ертегінің өзі басталады. Қызық ертегілердің бәрі шындықтан бастау алады. Олай болмаса, менің хош иісті бұтам аққұманнан өсіп шықпас еді».
Осыны айтып, ол баланы қолына алады. Гүлге көмкерілген бұтақтар екіге жарылады да, екеуі өздерін жаппада отырғандай сезінеді. Жаппа көкке көтеріліп, олар аспанмен шарлай жөнеледі.
Естеліктің сапары: көктем, жаз, күз, қыс
Аю бадам анасы кішкентай, қылықты қызға айналады. Үстіндегі көгілдір көйлек бұрынғыша — ақ гүлге толы. Кеудесінде аю бадамның тірі гүлі жарқырайды. Көздері көгілдір. Бала оны сүйеді — екеуі жасты, ой-сезімі ортақ болады.
Бақ ішінде басталған ғажайып
Олар бақ алдына келеді. Көкпеңбек көгалда әкесінің ағашқа сүйелген таяғы тұр. Бала оны ат қып мінгенде, таяқтың басы жалды жылқының басындай құлпырып, төрт аяғы пайда болады. Екеуі мінгесіп көгалды айнала шауып жөнеледі.
Қыздың айтқаны көз алдына сурет болып төгіледі: қала шетіндегі шаруа үйлері, қабырғадағы алып жұмыртқаға ұқсас нан пеші, аулада маңғаздана басқан әтеш, шіркеу түбіндегі төбе, тамыры жер бетіне шығып кеткен емен, ұстахананың алаулаған оты мен жауған ұшқыны…
Көктем
Таза ауа, көк-жасыл орман, шөп арасындағы солғын қызыл анемондар. Қыз: «Осы ормандарда көктем мәңгі тұрса ғой», — дейді.
Жаз
Ескі серілер қорғаны, тоған бетінде аққулар, теңіздей тербелген егін, қоршауды ораған гүлді шырмауық, кешкісін толған ай мен жаңа шабылған шөптің иісі.
Күз
Аспан биіктеп, көгілдірленеді. Орманда қызыл, сары, жасыл жапырақ көз тартады. Үйректер шулап ұшады, көк теңізде желкендер ағараңдайды, ауылдастар құлмақ тазартып, күбіге толтырады.
Қыс
Ағаштарды қырау шалып, бұтақтар ақ маржанға айналады. Қар сықырлайды, жұлдыздар себелеп тұрғандай. Үйлерде шырша шамы жанады, ауылда скрипка сарнайды, жұрт қуанышқа бөленеді.
Қай жерде болмасын аю бадамның хош иісі сезіледі. Қыз: «Сен мұны ешқашан ұмытпайсың», — дейді. Уақыт өтеді: бала ер жетіп, өзі де жылы жаққа — кофе өсетін өлкелерге сапар шегеді. Қоштасарда қыз кеудесіндегі гүлден бір тал береді, ол оны діни кітаптың арасына қыстырады.
Шет жерде сағыныш қысқанда, сол кітапты ашып, гүл жатқан бетті бірден табады. Гүлге ұзақ қараған сайын, ол жаңа үзілгендей жаңарып, иісі қоюлана береді. Дат ормандарының лебі жеткендей болады. Көгілдір көзді қыздың бейнесі елестейді, оның «Көктем де, жаз да, күз де, қыс та қандай тамаша!» деген сыбыры құлағына келеді.
Алтын тәж және «Естелік» есімі
Көп жыл өтеді. Әлгі жігіт қартайып, кемпірі екеуі гүл жарған аю бадамның түбінде қол ұстасып отырады. Өткен өмірін, өздерінің алтын тойын әңгімелейді. Сол сәтте көгілдір көзді қыз бұтаққа қонып, бас изейді: «Бүгін сендердің алтын тойларың!»
Ол гүл сәлдесінен екі тал гүл алып, сүйеді. Гүлдер әуелі күмістей, сосын алтындай жарқырайды. Қыз оларды қарттардың басына таққанда, гүлдер тәжге айналады. Ерлі-зайыпты король мен ханымнан кем емес кейіпке енгендей болады.
«Біреулер мені Аю бадам анасы дейді, біреулер Дриада дейді. Ал менің шын есімім — Естелік. Мен дамылсыз өсіп тұрған ағашта отырамын. Бәрі менің есімде, бәрін әңгімелеп беруге әзірмін».
Қарт діни кітапты ашып қараса, аю бадам гүлі дәл жаңа ғана үзілгендей, қурамаған күйі жатыр. Естелік басын изей береді. Кешкі күннің қызыл күрең сәулесі алтын тәжді жарқыратады… қарттар көзін жұмады… ертегі де осы тұста аяқталады.
Ояну: шайдың жылуы және анасының жауабы
Бала төсегінде жатыр. Ол осының бәрін түсінде көрді ме, әлде ертегі ретінде естіді ме — ажырата алмай дал. Аққұман үстел үстінде тұр, бірақ одан өсіп шыққан бұта жоқ. Қарт орнынан тұрып, қайтуға ыңғайланып, көп ұзамай кетіп қалады.
Бала: «Неткен тамаша, неткен ғажап! Апа, мен жылы жақта болып қайттым!»
Анасы: «Сенемін. Екі шыны аяқ аю бадамның қою шайын ішкен соң, жылы жақта болып қайтуың да таң емес».
Анасы баланы суық тимесін деп қымтап орап тастайды. Бала тағы сұрайды: «Аю бадам анасы қайда кетті?» Анасы жай ғана: «Аққұманның ішінде. Қалсын, сонда-ақ қала берсін», — деп жауап береді.