Ғажап ертегі

Байлықтың буы және жоғалған мүмкіндік

Ертеде бір көпес өмір сүріпті. Оның байлығы сондай мол екен: ұзыннан-ұзақ бір көшені, оған қоса тағы бір қысқа көшені де күміс теңгемен тұтас төсеп тастауға әбден жетер еді. Бірақ ол мұны істемепті. Ақшасын өзгеше жолмен жұмсап, қолынан бір скиллинг шықса, соның өзінен-ақ тұтас бір далер пайда тауып отырады екен.

Көпес кенеттен қайтыс болып, бар дәулет баласына қалады. Ал баласы дүниенің қызығына тоймай, түннің бәрін сауық-сайранмен өткізеді: қағаз ақшадан ойыншық жасап аспанға ұшырады, суға тас орнына алтын теңге лақтырып ойнайды. Сөйтіп жүріп байлықтың бәрі саусақтың арасынан судай ағып, ақырында қолында небәрі төрт скиллинг қана қалады. Киімнен қалғаны — көнетоз халат пен үйге киетін башмақ.

Ескі сандық және күтпеген құтқарылу

Достары одан сырт айналып, тіпті көшеде амандасудан да ұялатын болады. Солардың ішінде бір қайырымдысы ғана оған ескі сандық жіберіп: «Бар дүниеңді соның ішіне сал» депті. Бірақ салатын дүние қайда? Сөйтіп ол сандықтың ішіне өзі кіріп жайғасады.

Бұл жай сандық емес екен: аузындағы тетігін басса болды — аспанға ұша жөнеледі. Жігіт тетікті басып қалады да, сандық пештің мұржасынан сып етіп шығып, көкке көтеріледі. Қуанарлығы — ұшқаны. Қорқыныштысы — түбі сытыр-сытыр етіп, кез келген сәтте быт-шыт болатындай көрінеді.

Түркия, ханша және «көктен түскен» қонақ

Ұша-ұша ол Түркияға жетеді. Сандықты орман ішіне құрғақ жапырақпен көміп жасырып, жақын қалаға барады. Бұл елде халат пен башмақ — үйреншікті киім, сондықтан ол ешкімге оғаш көрінбейді.

Ол қала шетінде тұрған терезелері жерден тым биік, сәнді үлкен сарай жайлы сұрайды. Әйел: «Онда ханша тұрады» дейді. Балгерлер «оған тиетін күйеу ханшаны бақытсыз етеді» деп болжапты, сондықтан ханшаға хан мен ханым ертіп бармаса, ешкім кіре алмайды екен.

Жігіт орманға қайтып, сандығына мініп, тура сарайдың шатырына қонады да, ханшаның бөлмесіне терезеден түседі. Ханша ұйықтап жатады. Оның сұлулығына шыдамаған жігіт барып сүйіп алады. Ханша оянып, қорқып кетеді. Бірақ жігіт өзін «құдаймын, саған жеті қат көктен түстім» деп сендірген соң, ханшаның жүрегі орнына түседі.

Сенбілік кездесу және шешуші сынақ

Ханша: «Сенбі күні келіңіз» дейді. Сол күні хан мен ханымды шайға шақырған. «Алла тағаланың өзіне тұрмысқа шығамын» деп олар мақтансын дейді. Тек бір шарт қояды: ата-анасына майын тамызып тұрып ертегі айту керек. Анасы — өнегелі, ғибратты әңгімелерді ұнатады, әкесі — күлкілі ертегіге құмар.

Жігіттің берер сыйы да, сенімі де — ертегі. Қоштасарда ханша оған алтынмен апталған қылыш сыйлайды. Жігіт базарға барып жаңа халат сатып алады да, орманда отырып сенбіге арнап ертегі құрастырады. Бірақ ойдан ертегі шығару оңай емес — ақыры әрең дайындайды.

Ертегі ішіндегі ертегі: ас үйдегі «тектілік тартысы»

Сенбі күні хан мен ханым нөкерлерімен келіп, шай ішіп отырып жас жігіттен ертегі сұрайды. Ханым өнегелі болсын дейді, хан күлкілі болсын дейді. Жігіт келісіп, ертегісін бастайды: «Ерте-ерте ертеде бір қорап сіріңке болыпты…»

Ас үй бұйымдарының әрқайсысы «тектілігін» дәлелдегісі келеді, біреуі би билейді, біреуі әшекей сұрайды, біреуі ән айтудан қашады. Ақыры бәрі у-шу болып жатқанда, есік ашылып, қызметші әйел кіріп келеді — сол сәтте бәрі тына қалады.

Қызметші әйел сіріңкені алып, шырағдан жағады. Сіріңке тұтанғанда пысқырынып жанады да, өз-өзін «ең тәуірі мен екенмін» деп санайды: жарқырадым, сәулемді шаштым деп мақтанады.

Шешім: келісім және той қамы

Ханым ертегіге тамсанып: «Сіріңкемен бірге мен де ас үйде болғандаймын» дейді де, жігітті қыздарына лайық көреді. Хан да келіседі. Тойды дүйсенбіге белгілейді. Сол күннен бастап олар жігітке «сен» деп сөйлей бастайды — енді ол отбасының бір мүшесі болуға тиіс.

Салтанат, от шашу және соңғы қайғы

Кешке қала түгел түрлі-түсті шам жағып жарқырайды. Балалар шулап, ысқырып, мереке көркін қыздырады. Жігіт те жұрттың назарын күшейту үшін ракета, отшашу секілділерді сатып алып, бәрін сандығына салып аспанға көтеріледі. Көк жүзінде пиф-паф еткен дыбыс, оттың сан түсі түріктерді таңырқатады: бұрын мұндай көріністі көрмеген.

Жұрт «ханшаға құдайдың өзі үйленеді» деп одан сайын сенеді. Ал жігіт орманға оралған соң, қалаға барып өзі туралы не айтылып жатқанын тыңдағысы келеді. Әркім әртүрлі әңгімелейді, бірақ бәрі бір ауыздан аспандағы кереметті айтады: бірі «жұлдыздай жанған көзін көрдім» дейді, бірі «оттай жанған желеңін көрдім» дейді.

Сөйтіп көпес баласына қайта барып қалыңдығымен қауышу жазылмайды. Ханша күні бойы шатырда тұрып күйеуін күтеді — әлі де күтіп тұрғандай. Ал көпес баласы дүниені кезіп, ертегі айтып жүре береді. Бірақ айтқан ертегілері баяғы сіріңке туралы ертегідей әсерлі болмайды.