Қазақ хандығының билеушісі, Жәңгір ханның баласы
Тәуке хан: Қазақ хандығының “алтын ғасыры”
Тәуке хан (әз-Тәуке Мұхаммед Баһадүр, т. ж. б. — 1718) — Қазақ хандығының билеушісі, Жәңгір ханның ұлы. Оның билік еткен кезеңі Қазақ хандығының алтын ғасыры саналады. Орыстың белгілі тарихшысы А. Левшин Тәуке ханды көне Спартаның заңгері Ликургпен теңеген.
Басқаруды күшейту және хан кеңесі
Билерге сүйенген мемлекеттік саясат
Тәуке хан дала ақсүйектері саналатын билердің көмегіне сүйеніп, ортақ билікті бөлшектеуге ұмтылған төрелердің жікшіл пиғылына қарсы күрес жүргізді. Осы арқылы ел ішіндегі бірлікті нығайтып, басқарудың тиімді тетіктерін қалыптастырды.
Хан кеңесі: шешім қабылдаудың ортақ алаңы
Мемлекеттік мәселелерді талқылайтын хан кеңесін құрып, оған барлық қазақ руларының билері мен әскербасыларын тартты. Кеңес Түркістан маңындағы Битөбеде, Сайрам маңындағы Мәртөбеде және Күлтөбеде тұрақты түрде өткізілді.
Үш жүз билері және одақтастар
Тәуке хан Ұлы жүздің тізгінін Төле биге, Орта жүзді Қазыбек биге, Кіші жүзді Әйтеке биге ұстатып, қарақалпақтарды Сасық биге, қырғыздарды Қоқым биге басқару тұтқасын тапсырды. Бұл қадам билік жүйесін үйлестіріп, ел басқарудағы жауапкершілікті кеңейте түсті.
Құқықтық жүйе: дәстүр мен жаңа тәртіп
Дәстүрлі заңдарды жетілдіру
Бұрыннан орныққан әдет-ғұрып құқықтарын, сондай-ақ Қасым ханның қасқа жолы мен Есім ханның ескі жолын дамыта отырып, Тәуке хан жаңа заң жүйесін қалыптастырды.
“Жеті жарғы” және билер соты
Даулы істерді шешуде билер сотының беделін арттырды. Тәуке хан заңының өзегіне “Жеті жарғы”, билер сотының қалыптасқан тәжірибесі және ел ішіндегі бірлікті күшейтуге бағытталған жазба құжаттар енді.
Нормалар мен ортақ ережелер
Заңдағы қылмыстық және неке нормалары шариғат негізінде түзілді. Руаралық ірі дау-шаралар үш жүзге танымал билердің қатысуымен шешіліп отырды. Ру-тайпалардың ұрандары мен мал-мүлікке арналған таңбалары да жүйеленді.
Билердің рөлі
Билер тобы хандықты басқаруға, заң шығаруға және сот қызметіне тікелей араласты. Бұл тәжірибе басқарудың институционалдық негізін күшейтіп, қоғамдағы әділет өлшемін біріздендіруге ықпал етті.
Астана, қоныс және аймақтық тірек
Түркістанның мәртебесі
Тәуке хан Түркістан қаласын Қазақ хандығының астанасы етті. Кейбір деректерге қарағанда, қазіргі Астана қаласынан шамамен 10 шақырым жердегі Күйгенжарда да хан ордасы орналасқан.
Сарыарқаға ойысу себептері
Түркістаннан Сарыарқаға қарай қоныс аударуға жоңғарлардың үздіксіз шабуылы түрткі болғаны айтылады. Сонымен қатар бұл өңір қазақ руларының билерімен ел тағдырын кеңесе талқылауға қолайлы кеңістік саналды.
Сырдария бойындағы қалалар және сауда
Тәуке хан Сырдария бойындағы 32 қаланы өз ықпалына қаратып, Бұқар хандығымен сауданы дамытуға күш салды. 1687 жылы Бұқар ханы Субханқұлымен Ташкентке байланысты келіссөз жүргізіп, қаланы қазақтар иелігінде қалдырды.
Сыртқы саясат: елшіліктер, дипломатия және қауіп
Ресеймен байланыс
Орыс-қазақ қарым-қатынасының бейбіт арнада дамуына мүдделілік танытып, 1686–1693 жылдары Сібірге бес елшілік жіберді. 1694 жылдың қазан айында жазылған хаты сақталған: онда достықты сақтай отырып, тату көршілікке шақырады.
Қазақ-ойрат шиеленісі
Тәуке хан тұсында қазақ-ойрат қатынастары күрделене түсті. Севан Рабтан маңызды сауда жолдары өтетін, ірі сауда орталықтары шоғырланған Оңтүстік Қазақстан аумағын басып алуды көздеді.
Стратегиялық қалалар
Жоңғарларға қарсы күресте Сығанақ, Түркістан, Отырар, Сайрам және Созақ қалалары стратегиялық тірек бекеттерге айналды. Бұл қалалар қорғаныс пен байланыс жүйесінде ерекше рөл атқарды.
Нәтиже: орталықтанған мемлекет сипаты
Тәуке хан көрші мемлекеттермен өз дәуіріне сай тиімді мәмілегерлік қарым-қатынас орнатып, хандық билікке негізделген, саяси тұрғыдан орталықтанған басқару жүйесін күшейтті. Оның тұсында Қазақ хандығы ішкі бірлікке сүйенген, құқықтық тәртібі орныққан мемлекет ретінде танылды.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы