Әсет Найманбайұлы - негізінен айтыс ақыны
Өмірі мен қалыптасуы
Әсет Найманбайұлы (1867–1922) — қазақтың суырыпсалма ақыны, әнші-композиторы. Ол Қарқаралы уезінің Темірші болысының 8-ауылында, қазіргі Қарағанды облысы Ақтоғай ауданында дүниеге келген. Әке-шешесі кедей, шаруа адамдар болған.
Әсет Зейнолла имамның медресесінде оқып, араб тілін жақсы меңгерген. Ата-анасынан ерте айырылып, жоқшылықтың ауыртпалығын көргені айтыстарда да сөз болып отырған. Дегенмен ол «нағыз байлық — өнер мен білім» екенін берік ұстанып, сөзден таймаған.
Ерте таланты
14–15 жасынан бастап сауық кештерде, жиын-тойларда халық өтінішімен ән айтып, суырып салып өлең шығарған. Оның ерекшелігі — өлеңмен бірге сол өлеңдеріне ән шығара білуі. Сондықтан Әсет туындылары ел ішінде кең тарап, халық жадында сақталған.
Айтыстағы шеберлігі
Әсет Найманбайұлының дүниетанымы мен ой тереңдігі әсіресе айтыс жанрында айқын танылды. Әйгілі ақын қыз Ырысжанмен айтысқан кезде Әсет небәрі он сегіз жаста болғанымен, қарсыласы қойған күрделі жұмбақтарды қиналмай, сол сәтте шешіп берген. Бұл оның білімді, зерделі ақын екенін көрсетеді.
Әсет–Ырысжан айтысының орны
Көркемдік деңгейі мен сөз қолдану шеберлігі тұрғысынан Әсет пен Ырысжан айтысы Біржан мен Сара айтысынан кейінгі озық туындылардың бірі саналады.
Әсет негізінен айтыс ақыны ретінде де кеңінен мәлім. Ол Ырысжаннан бөлек Әріп, Бақтыбай, Кәрібай, Қали, Сәмет ақындарымен, сондай-ақ Мәлике қызбен айтысқан.
Қисса-дастандар және аударма мұрасы
Әсеттің эпикалық мұрасы да бай. Оның «Салиха–Сәмен», «Ағаш ат», «Перизат», «Үш жетім қыз», «Нұрғыман–Нағым», «Мәлік–Дарай», «Жәмсап», «Кешубай» сияқты қисса-дастандары бар.
Пушкиннен еркін аударма
Ол А. С. Пушкиннің «Евгений Онегин» романын еркін аударып, оны қисса үлгісінде жырлаған. Бұл қадам Әсеттің әдеби көкжиегінің кеңдігін және дәстүрлі поэтикалық формаға жаңа мазмұн әкеле алғанын аңғартады.
Әншілік-композиторлық мұрасы
Әсет мұраларының ішінде халыққа ең кең тарағаны — оның әндері. Ол Біржан сал мен Ақан серіден өріс алған Арқа ән дәстүрін жалғастырып, оны Семей, Тарбағатай, Алтайға дейін жеткізіп, дамыта түсті.
Ерте кезең лирикасы
Жас кезіндегі «Кіші Ардақ», «Үлкен Ардақ», «Қаракөз», «Мақпал» сияқты әндерінен адамның жан дүниесін қозғайтын нәзік лирика байқалады. Бұл тұста Ақан сері әндерінің психологиялық тереңдігі әсер еткені көрінеді.
Стилін айқындаған туынды
«Інжу–Маржан» (кейде Әсеттің әні деп те аталады) — оның өзіндік стилін айқындай түскен шығарма. Сондай-ақ «Ырғақты», «Аққарагер», «Майда қоңыр», «Жалған-ай», «Сырмақ үйкер» және басқа да әндердің авторы ретінде танылады.
Тарихи кезең және соңғы жылдары
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс кезінде жазалаушы отрядтардан үрке көшкен елмен бірге Әсет Қытайға өтіп кетеді. Октябрь революциясы туралы хабарды қуана қарсы алғанымен, жат жерде жүріп Отанын сағынады.
Әсет Найманбайұлы 1922 жылы Құлжа қаласында қайтыс болған.
Мұраны жинақтау және жариялау
- 1910 жылы Қ. Халиди Әсеттен бірнеше салт өлеңдерін жазып алып, жариялаған.
- Кеңес дәуірінде Әсеттің өлеңдерін алғаш рет С. Сейфуллин 1925 жылы бастырған.
- 1936 жылы Б. Ысқақов ақынның өмірі мен шығармашылығы туралы арнайы мақаланы алғаш жариялаған.
- 1968 жылы Б. Адамбаев құрастырған тұңғыш жинақта 34 өлең (әнімен қоса), 4 айтыс-қағысу, 4 дастан-қисса жарияланды.
- 1988 жылы Нұржекеев құрастырған «Әсет» жинағына 29 ән мәтіні, 71 өлең, 10 айтыс-қағысу, 8 қисса-дастан енгізілген.
Ескерту
Санат: KZ порталындағы «Қазақша рефераттар жинағы» мазмұны негізінде өңделіп берілді.