Күйеуімнің бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс
Сапардағы кездесу
Баяғыда Мұрат деген кісі болыпты. Бір күні ол алыс сапарға аттанып, жол үстінде қатты шаршайды. Айдаладағы жалғыз үйге кез болып, ішке кірсе, аяғы кісендеулі жас та сұлу келіншек отыр екен. Жанында үш күшік жүгіріп жүреді.
Мұрат амандасып: «Құдайы қонақпын. Қарсы болмасаңыз, аялдап, әлденіп, тамақтанып алсам. Ақыңыз кетпес, пұлын берем» дейді. Келіншек оны ет пен қымызға тойдырады.
Ханымның сыры
Тамақтан соң екеуі жөн сұрасады. Келіншектің аты Ханым екен. Ол: «Мен сиқыршы шалдың әйелімін. Мына күшіктер — оның балалары. Күйеуімнің бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс» деп, басынан кешкен қорлығын айтады.
Адам атаулыны көрмегеніне көп жыл өткенін айтып, Мұраттан көмек сұрайды: «Сізді Құдай айдап келген шығар. Мені осы пәледен құтқарыңыз» дейді. Мұрат келіседі.
Қашу жоспары
Ханым күйеуінің жақындап қалғанын айтып, уақыт ұту үшін айла ұсынады: үйді жығып, заттарды жан-жаққа шашып, күшіктерді үш бағытқа — батысқа, шығысқа және Темірқазық бағытына қарай апарып тастау керек екен. Сиқыршы балаларын жинап, заттарын түгендегенше, екеуі ұзап кетпек болады.
Бағыт 1
Күшіктің бірін батысқа алып кету
Бағыт 2
Күшіктің бірін шығысқа алып кету
Бағыт 3
Күшіктің бірін Темірқазық бағытына алып кету
Екеуі бәрін орындап, қашады. Жол-жөнекей Мұрат: «Бұл жауыздың қолына қалай түстіңіз?» деп сұрайды.
Қорлыққа түсу тарихы
Ханым баяндап береді: бір асау ат жоғалып, соны іздеп елден алыстап кеткенде, атын бір бұтаға байлаулы көріпті. Жақындаса, ол бұта емес — бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс шал болып шыққан. Шал оны ұстап алып, байлап-матап үйіне әкелген, атын сойып жеп, талай қорлық көрсеткен екен.
Ең маңыздысын да ескертеді: сиқыр тек басына қатты соққы тиген кезде ғана жойылады.
Қуғын және сиқырдың бұзылуы
Екеуі күні бойы жүріп, түнде дамылдайды. Таңертең Мұрат Ханымды таппай қалады. Сол сәтте алыстан жүгіріп келе жатқан кішкентай адамды көреді: бойы бір қарыс, сақалы қырық қарыс шал.
Мұрат қаша жөнеліп, бір терекке шығады. Шал да өрмелейді, бірақ сақалы бұтаққа ілініп, бұтақтан бұтаққа оралып, әбігерге түседі. Ханымның «басына соққы» туралы ескертуі Мұраттың есінен шығып кетіп, ол теректен түсіп, тауға қарай кетеді.
Таудың басынан шалға тас атады. Шал тасты қағып алып, кері лақтырады. Екеуі ұзаққа созылған тас атысына түседі. Ақыры шал теректен түсіп, тауға өрмелей бергенде аяғы тайып, сайға құлап, басын қатты соғып алады. Осы соққыдан кейін сиқырынан айырылып, Мұрат жауыздан құтылады.
Ақ пен қара жылан және ғажайып сый
Мұрат жолын жалғастырып келе жатқанда, алдында арбасып жатқан ақ және қара жыланға тап болады. Қарасы ақты қатты қыспаққа алғанын көріп, Мұрат ақ жыланға болысады да, қара жыланды жеңдіреді.
Алтын жүзік
Жеңген ақ жылан сілкініп, сұлу жігітке айналады: «Мен ақ жыландардың патшасымын. Анау — қара жыландардың патшасы. Сіз болмағанда, аман қалу-қалмасым бір Құдайға ғана мәлім еді» дейді.
Ризашылық ретінде ол Мұратқа ғажайып алтын жүзігін ұсынады: жүзікті таққан адам қалауына қарай бай да, патша да бола алады. Мұрат сыйды қабыл алып, сапарын жалғастырады.
Қайта табысу және бақыт
Мұрат бір елге келіп тұрақтайды. Сол жерде Ханымды қайта кездестіреді. Ханым бір түнде ғайып болғанын түсіндіреді: адам тілін түсінетін ғажайып тазы ит пен мысығы бар екен. Екеуі қатар тұрған кезде көзге көрінбей, қалаған жерге лезде жететін қасиетке ие.
Ит пен мысық оны ұйықтап жатқан жерінен тауып алып, елінен бір-ақ шығарыпты. Кейін Ханымның бұйрығымен екеуі Мұратты сырттай бақылап жүрген, бұл қалаға келе жатқанын да алдын ала білген.
Мұрат Ханымға көңілін білдіреді. Екеуі жарасып, некелеседі. Тұрмыстары оңалып, байлығы арта бастайды. Жұрт олардың тез баюына таңырқайды.
Сырдың ашылуы және жүзіктің ұрлануы
Бір күні Мұрат шарап ішіп, мас болып, алтын жүзіктің сырын жолдастарына айтып қояды. Әңгіме ел ішіне тарап, ақыры бір зұлым кемпірдің құлағына жетеді. Кемпір Ханыммен танысып, үйіне қызметші болып кіріп, сеніміне кіреді.
Ол жүзіктің қайда сақталғанын біліп алып, үй иелері жоқта текеметтің арасына жасырылған жүзікті ұрлап кетеді. Мұрат жүзіктен айырылып, қанша іздесе де таппай қатты қамығады.
Ит пен мысықтың ерлігі
Иелерінің жабырқауын байқап, тазы ит пен мысық жүзікті іздеуге шығады. Ауылдан ауылға қарап, кемпірдің ізіне түсіп, ақыры оның тұратын жерін табады. Екеуі қатар тұрып, көзге көрінбей кемпірдің ауласына кіріп кетеді.
Бұл күндері байыған кемпірдің есігінің алдында екі жүздей қой жайылып жүр екен. Үй ішінде кемпір үш баласымен, ханшадай төрде керіліп жатыр. Жүзік сұқ саусағында.
Кешке қарай кемпір сақинаны шешіп, сандыққа салады. Түн ауғанда ит пен мысық сандыққа жақындайды, бірақ құлпын аша алмай тұрғанда тықырдан кемпір оянып кетеді. Ол бір сәтте жоқ болған ит пен мысықты байқап, балаларын жұмсайды: «Ит пен мысықты тауып келіңдер!» дейді.
Кемпір сандықтан сақинаны алып, саусағына тағайын дегенде ит жақындап келіп аяғынан тістеп алады. Сақина жерге түседі. Сол сәтті пайдаланып, мысық сақинаны іліп әкетіп, тазыға қатарласқанда екеуі көзден ғайып болады.
Ит пен мысық жүзікті Мұратқа әкеліп береді. Мұрат пен Ханым оларға ерекше разы болып, бағып-қағады.
Содан бастап жүзікті күндіз мысық, түнде тазы күзететін болыпты. Ғажайып жүзік пен адал жануарлардың арқасында Мұрат пен Ханым байлық пен бақытқа кенеліп өмір сүріпті.