Діни терроризм мен экстремизмнің психологиялық негіздері

Ұлттық бірегейлік және рухани жаңғырудың тәуекелдері

Нұрсұлтан Назарбаевтың «Болашаққа бағдар: рухани жаңғыру» атты халыққа үндеуінде ұлттық бірегейлікті сақтау мәселесі айқын атап өтіледі. Ұлттық жаңғыру ұғымы ұлттық сананың кемелденуін білдіреді және екі қырдан тұрады: біріншісі — ұлттық сана-сезім көкжиегін кеңейту; екіншісі — ұлттық болмыстың өзегін сақтай отырып, оның бірқатар сипаттарын заман талабына сай өзгерту.

Қазақстандағы діннің орны: өзгерген ландшафт

Қазақстан тарихындағы соңғы жиырма бес жыл діни өмірдің жандануымен ерекшеленеді: дін көптеген адамдардың, әсіресе жастардың өмір салты мен ойлау ерекшеліктерінің маңызды құрамдас бөлігіне айналды. Дәстүрлі діни ұйымдардың, ең алдымен Қазақстан халқы үшін дәстүрлі саналатын ислам ұйымдарының рөлі, беделі және ықпалы күшейді.

Жастар және құндылық бағдарлары: осалдық себептері

Жас ұрпақты рухани-адамгершілік тұрғыда дамыту — қазіргі қоғамдағы ең өзекті мәселелердің бірі. Құндылық бағдарлар өзгерген кезде жастарға гуманитарлық ізденісте жаңа бағыт-бағдар қажет болады. Осы тұрғыдан дінді әлеуметтік-мәдени феномен ретінде зерттеу маңызды: дін адам өмірінің басқа салаларымен өзара ықпалдасатын мәдениеттің құрамдас бөлігі ретінде қарастырылады.

Қазіргі қоғамда ақиқатқа таласатын көптеген дүниетанымдық кешендер (ғылым, дін және т.б.) қатар өмір сүреді. Рухани мәдениет салалары туралы білімі таяз болған жағдайда, жастар сырттан келетін жат идеялардың алдында қорғансыз болуы мүмкін. Бұл, әсіресе, діни тақырыпта айқынырақ байқалады.

Діншілдік ұғымы және оның психологиялық көріністері

Діншілдік — діни сананың және діни тәжірибенің мазмұнында, діни мінез-құлық мотивтері мен бағыттылығында, сондай-ақ діни қатынастарға қатысуда байқалатын салыстырмалы тұрақты қасиеттер жүйесі. Ол адамның Құдайға, әлемге, өзіне және басқа адамдарға қатынасынан, сондай-ақ жеке және қоғамдық өмір кеңістігіндегі күнделікті жүріс-тұрыс ережелерінен көрінеді.

Қазіргі адам психологиясын зерттегенде оның діни сенімін ескермеуге болмайды. Дін көпшілік үшін нормалар жүйесі мен «қауіпсіздікке кепіл беретін» ережелер жиынтығы ретінде қабылданады. Сонымен қатар діншілдік феномені топтық әрі тұрақты құбылыстар қатарына жатады: дін адамзат мәдениетімен бірге дамып, қоғамдық және жеке санаға терең сіңген.

Дәстүрлі емес ағымдар және радикалдану қаупі

Дәстүрлі діндермен қатар, Қазақстанның діни кеңістігінде қоғамға жат, дәстүрлі емес діни ағымдардың белең алуы да байқалды. Бұл құбылыс алаңдаушылық тудырады, өйткені жастарға әртүрлі бағыттағы секталардың және радикалды идеологиялардың ықпалы күшеюі мүмкін.

Ислам Қазақстандағы негізгі діндердің бірі болғандықтан, жастардың діни санасының қалыптасу ерекшеліктерін, тұлғалық дүниетанымының мәнін және әлеуметтік белсенділікке ықпалын зерттеу өзекті. Қоғамда діни қақтығысқа объективті негіз болмаған күннің өзінде, субъективті факторлар — тұлғалық құрылымдардың қалыптасуы, өзіндік сананың дамуы — жағымсыз салдарларға алып келуі мүмкін.

Діни сананың құрылымы: психология және идеология

Діни сананың құрамына өзара байланысты, бірақ салыстырмалы түрде дербес екі деңгей кіреді: діни психология және діни идеология.

Екі деңгейдің ортақ өзегі — тылсым күшке сенім. Дегенмен олардың айырмашылығы да бар: діни психология тарихи тұрғыда ертерек пайда болып, адамның табиғат пен қоғам алдындағы әлсіздігін эмоционалды түрде ұғынумен байланысты дамыған; ал діни идеология қоғам күрделенген сайын жүйеленіп, маманданған қызмет түрлері арқылы орныққан.

Діни сананың ықпал ету тетіктері

Психологиялық алғышарттар: қорқыныш, стресс және мағына іздеу

Діни сананың психологиялық негіздемесін индивидуалды және қоғамдық психологияның үрдістері, механизмдері және күйлері құрайды. Дін тұлға психикасына әсер етіп, орталығында тылсым күш идеясы тұрған бейнелер мен түсініктерді, жүріс-тұрыс нормаларын қалыптастырады; бұл идея эмоциялық және еріктік үрдістердің бағыттылығын айқындап, мінез-құлық мотиві ретінде көрінеді.

Дін кей жағдайда адамның ішкі қысымын жеңілдететін «мағыналық тірек» ретінде қабылданады: жанның мәңгілігі туралы сенім өлім туралы ойдың ауыр салмағын жұмсартуы мүмкін. Дегенмен дәл осы психологиялық қажеттіліктер қанағаттандырылмай қалған кезде адам радикалды түсіндірулерге де ұрынуы ықтимал.

Діни сезімдер, культ және тұрақты стереотиптердің қалыптасуы

Діни түсініктер субъекті санасында идеалдандырылған бейнелерді қайта жаңғыртады және әртүрлі сезімдерді туындатады: қастерлеу, махаббат, таңдану, қорқыныш, үміт. Түсініктер мен сезімдердің дамуы культтік әрекеттермен (рәсімдер, ғибадат, ұжымдық тәжірибе) тығыз байланысты: бірінсіз бірі толық іске аспайды.

Қорытынды: зерттеудің практикалық маңызы

Діншілдік пен діни сананың адамға ықпалы — психология, философия, дінтану үшін ғана емес, әлеуметтану, саясаттану, этнология, мәдениеттану үшін де маңызды зерттеу нысаны. Қазақстан жағдайында бұл мәселе жастардың құндылықтық бағдарлары, ақпараттық орта, топтық ықпал және әлеуметтік-психологиялық қорғаныс ресурстары тұрғысынан ерекше мәнге ие.