Бетегелі бел ғаріп
Асан Қайғы (Хасан) Сәбитұлы (XIV ғасырдың соңы – XV ғасырдың басы) — мемлекет қайраткері, ақын, жырау, би, философ. Ол Әз Жәнібек ханның ақылшысы ретінде танылған. Әкесі Сәбит Арал өңірінде, Сырдарияның бойын мекендеген деген дерек бар. Қызылорда облысы, Шиелі ауданы, «Жеті әулие» қорымындағы Асан ата кесенесі халық арасында Асан Қайғының мазары ретінде айтылады.
Негізгі тақырыптар
- Ғалымдар зерттеуі және мұраның жариялануы
- Өмір сүрген кезеңі және тарихи ахуал
- Толғаулар мен термелер — нақылдық поэзия
- Дүниетаным және «Жерұйық» идеясы
Ғалымдар зерттеуі
Асан Қайғы өмір сүрген кезең Алтын Орданың әлсіреп, қазақ халқының қалыптасу үдерісімен тұспа-тұс келеді. Оның шығармашылығында қазақ тұрмысының өзекті мәселелері философиялық-нақылдық жанр арқылы өрнектеледі: толғау, терме, шешендік сөз.
Асан Қайғы мұрасын жинап, зерттеуге Ш. Уәлиханов, Г. П. Потанин, М. Ж. Көпеев, С. Сейфуллин, М. Әуезов және өзге зерттеушілер атсалысқан. Жыраудың ақындық мұрасын баспаға шығару XIX ғасырдың соңына қарай жүйелі түрде басталады.
Ш. Уәлиханов Асан Қайғыны «көшпелілер философы» деп атаған. М. Әуезов жыраудың қысқа да нұсқа болжамдары мен өсиеттері арқылы заманның аңғары, қоғамның күйі анық көрінетінін атап өтеді.
Өмір сүрген кезеңі және тарихи ахуал
Асан Қайғы Сәбитұлы туралы аңыз-әңгімелерде ол — өз дәуірінің абызы, бас биі, ел қамын жеген ойшыл ретінде суреттеледі. Шежірелік нұсқаларда әкесі Сәбиттің көріпкелдігі, аңшылық-саятшылық өнері, табиғат пен жаратылысқа қатысты «тіл білу» тәрізді қасиеттері ерекше айтылады; бұл сипаттамалар Асан тұлғасын аңыздық деңгейге көтерген.
Жасынан-ақ ол хан-сұлтан, би-бек ортасында жүріп, ел басқару ісіне араласқан, даулы мәселелерде кесімді сөз айтқан шешен ретінде танылады. Аңыздарда оның мемлекет мүддесін ойлаған көзқарасы «қайғы» ұғымымен астасып, кейін есіміне тұрақты тіркес ретінде қосылғаны баяндалады.
Алтын Орда ыдыраған тұс
Асан Қайғы дәуірінде Алтын Орда ыдырап, оның орнына Қырым, Қазан, Өзбек хандықтары күшейді. Ноғай Ордасы тарап, Қазақ хандығы тарих сахнасына шыққан кезең хандықтар арасындағы күрделі тартыстармен қатар жүрді.
Ел бірлігі мен қорғаныс мәселесі
Аңыз-деректерде Асан би хандық билікті күшейту, қорғаныс қабілетін арттыру, елді бірлікке ұйыстыру қажет деп санағаны жиі айтылады. Ол ханның уақытша табысқа масайрамауын, алыс қауіп-қатерді алдын ала бағамдауын талап еткен.
Ханға айтылған сын және елге арналған өсиет
Асан Қайғының Әз Жәнібек ханға қарата айтылған толғаулары — билік пен жауапкершілікке қатысты өткір сынның үлгісі. Жырау халықтың жай-күйін елемей, мастанып сөйлеуді, айналадағы саяси қатерді бағамдамауды мін ретінде көрсетеді. Оның сөзінде көрші патшалықтардан келер қауіп жөнінде де астарлы ескерту бар.
Ел ішіне айтылған нақыл
Асанның өсиет сөздері қоғамдағы келісім, кешірім, сабыр, ар-намыс, әділдік ұстанымдарын алға тартады: жолдасыңа жау тисе аянып қалма, бірақ орынсыз ерегеске барма; ақылмен шеш, бұрынғыны қумай, татулықты сақта.
- Өршеленбеу: «Өлетұғын тай үшін, көшетұғын сай үшін... әркімменен ұрыспа» деген ой — күнделікті пайда үшін елдік мүддені құрбан етпеуге шақыру.
- Кешірім мен мәміле: дау-дамайды өршіту емес, бітіммен тоқтату — жұрттың тыныштығының шарты.
- Жаман мінезден сақтану: мінезі жаман адамға қайта жуықтамау, жалған сөзбен суыспау сияқты этикалық өлшемдер айқын айтылады.
«Жерұйық» идеясы және дүниетанымы
Асан Қайғы туралы ең кең тараған аңыз өзегінің бірі — «Жерұйық». Бұл ұғым жер бетіндегі мүмкін «ұжмақ» ретінде сипатталады: жау тимейтін, жұт келмейтін, шөбі шүйгін, суы мол, ел іші талас-тартыстан ада, адамдардың бәрі тең, берекелі мекен.
Аңызда жырау желмаяға мініп, төрт тарапты кезіп, жолыққан өзен-көл, тау-тас, шұрайлы қоныстарға баға беріп отырғаны айтылады. Бұл бағалаулар географиялық қана емес, әлеуметтік өлшемге де сүйенеді: жердің шөбі мен суы ғана емес, елдің мінез-құлқы, шаруаның берекесі, тіршіліктің ырғақ-тынысы қоса таразыланады.
Жерге берілген сипат
Шідерті, Өлеңті, Есіл, Торғай секілді өңірлер туралы «ат семіретін», «суы майдай», «шөбі майдай» деген теңеулер қоныстың шаруашылыққа қолайлылығын көрсетеді.
Қауіп пен шектеу
Кейбір жерлерге келгенде «панасы жоқ», «азғын жер», «батпақ көл» тәрізді ескертулер айтылады. Бұл — кеңістікті тек мақтау емес, тәуекелін де көрсету дәстүрі.
Түпкі ой
Аңыз «Жерұйықты» бөтен жұрттан емес, қазақ топырағынан іздеу идеясына тіреледі: жерге ие болу — бірлік, татулық, әділдікпен ғана мәнді.
Толғаулары: мазмұн мен мән
Асан Қайғы толғауларының бір бөлігі Әз Жәнібек ханға арналса, екінші бөлігі — жалпы жұртқа бағытталған өсиет-нақыл сипатындағы сөздер. Жырау ертеңгі халық тағдырын ханның көрегендігімен байланыстыра отырып, сыртқы қатерді де, ішкі алауыздықтың зардабын да алдын ала танытады.
Өсиет арқауы
Әділдік
«Әділдіктің белгісі — біле тұра бұрмаса» деген қағида ел билеу мен ел болудың моральдық өлшемін айқындайды.
Ақыл
«Ақылдының белгісі — өткен істі қумаса» деген ой кек пен дауды көбейтпей, келісімге келудің құнын алға шығарады.
Елдік бірлік
Бос қақтығыстан сақтандыру, ағайынның арасына жік салмау — жырау этикасының өзегі.
Болжау
Кей толғаулар өмірден түйген тұжырым, заман өзгерісін болжау түрінде келеді; астарлы бейнелер арқылы қауіптің сипаты беріліп отырады.
Асан Қайғы есімі қазақпен қатар қырғыз, қарақалпақ, ноғай секілді ағайын халықтарға да кең тараған. Бұл — оның мұрасындағы адамгершілік, әділдік, ынтымақ туралы ойлардың ортақ құндылық ретінде қабылданғанын аңғартады.