Ақсақ Темір күлді
Бірінші тарау
Жошы өлерінен бір жыл бұрын бесінші баласы Сибанға Орда мен Бату ұлыстарының шекарасы — Тобыл өзенінің батыс жағынан басталып, Ырғыз бен Жем өзендерінің бойларына дейін созылған кең даланы ұлыс етіп берген. Бұл өлке жеке Сибан ұлысы аталғанымен, Бату заманынан бері Алтын Орда құрамында еді.
Тоқтамыстың алғашқы қауіпі
Ақсақ Темірдің қолдауымен Ақ Орданың ханы болған Тоқтамысқа Сарай-Беркеге жетіп, Алтын Орда тағын басып алу үшін әуелі осы Сибан ұлысының жерінен өту керек еді. Ал Алтын Орда ішінде қайтадан күш алып үлгерген Сибан ұрпақтары бұған жол бере қоя ма? Қыпшақ рулары ше — өз елінде аты мәлім қуат, әрі Тоқтамысқа көзқарасы қандай? Бұған тағы да «ақ алдаспанның жүзімен, көк найзаның ұшымен» жол салуға тура келе ме?
Тоқтамыс алғашқы жорығында осылай ойлап, қатты қауіптенген. Бірақ оны Алтын Орда деген ұлы арман алға жетеледі. Ертегідегі батырлардай, алдынан шығар дәулер мен айдаһарларды жеңіп, мұратына жетуді ғана тілегендей, ол қандай бөгет болса да сескенбеуге бекінді. Бұл жолының оң боларына Ақсақ Темірдің жәрдемі шешуші болады деп сенді.
Көрінбейтін есеп: Темірге тәуелділік
Мауараннахр сияқты отырықшы, егін егіп, суғару жүйесін ұстаған елге көрші көшпелі жұрттардың тізгінін айтқанынан шықпайтын адам арқылы ұстау Ақсақ Темірге тиімді еді. Мұны Тоқтамыс та жақсы білді.
Ал Темірдің көңілінен толық шығу-шыкпау — Тоқтамыстың ішкі есебі, жүрек түбіндегі айтылмаған құпиясы болатын. Ол әзірге Темірдің дегенінен шықпайтын кейіп танытты.
Жорықтың басталуы
Жылан жылы, яғни 1379 жылдың қараша айының орта шенінде Тоқтамыс Ақ Орданың қалың әскерімен және Ақсақ Темір берген Жалайыр қосындарын бір қанаты етіп, Алтын Ордаға қарай аттанды.
Ақ Орда ханы бекер қауіптенген екен. Кеше ғана Орыс хан мен оның ұлы Темір-Мәліктің жағында болған Әлібек әмір, Темір-Мәліктің туған жиені әрі Ақ Орда әскерінің сол қанатының қолбасшысы Мұхаммед-оғлан, сол қанаттың бас әмірі Қазаншы батыр бастаған көптеген бекзадалар Тоқтамыс таққа отырған бетте-ақ оның жағына шықты.
Қыпшақ даласының қосылуы
Тоқтамыс әскері Алтын Орда жеріне беттегеннен-ақ, тақ төңірегіндегі бітпес таластан шаршаған, соның кесірінен елдің күйі күйзелгенін көрген Қыпшақ даласының әйгілі батыр-билері де оған келіп қосылды. Ақ Орданың бұқа басы салынған ақ туының астына кірді.
Аты аталған тұлғалар
-
Құдайберді
Қанығылы батыры Есентай ұлы -
Дәулет
Монтан-Шонтан руларынан шыққан қос батыр -
Нәрік
Еділ бойының Алшын шонжары -
Қобыланды
Ырғыз, Торғай даласын жайлаған Қара Қыпшақ батыры -
Уақ
Ақбалтыр ұлы, Арғыннан шыққан -
Шуақ
Монбұр ұлы батыр
Кім күшті болса, соның сойылын соғатын әмірлер топ-тобымен келіп, енді Тоқтамыс жағына өтті. Кеше ғана Орыс хан босағасында жүргендерін ұмытты. Бүгін күшті деп Тоқтамысқа қосылса, ертең Тоқтамыс пен Ақсақ Темір соғысса, күштірек көрінген Темір жағына бұлтаң ете қалуы да мүмкін еді. Бұл сол заманның өлшемімен опасыздық саналмайтын: күштіні қолдау — дәуір заңы.
Едіге: серік пе, қауіп пе?
Қалың қолдың ішінде Ақсақ Темір Ордасынан Тоқтамыспен бірге келген Едіге де бар еді. Ол Ақ Орданың маңғыт қосынын бастап келе жатқан. Тоқтамыс оған әрі сенді, әрі сенбеді.
Сенімсіздіктің себебі: Тоқтамыс Темір-Мәлік жағында болды деп Едігенің әкесі Құтлыққияны өлтірген. Бұдан бөлек, Едіге туған қарындасы Салтанат-Бегімді Құтлық-Темір ханның ұлы Темірбекке берген, сол некеден Тоқтамысқа қарсы болуға бейім Темір-Құтлық туған. Бұл ой Тоқтамысқа әлдеқашан жеткен; ол Темір-Құтлықты ұстап өлтіртпек те болған, бірақ ол қашып құтылған.
Сенімнің себебі: Едіге де Тоқтамыс сияқты Ақсақ Темір жағындағы адам еді. Үлкен мүдде тоғысқан жерде, мақсат таласы кейде туыстық қасіреттен де жоғары тұратын.
Тоқтамыс Едігені өзіне жақындатқысы келгенімен, оны бүкіл Ақ Орданың әскербасы — әмір-әл-мұра етіп тағайындамады. Әзірге қолбасшылықты өз қолында ұстап, «байқап көрейін» деді.
Жайыққа жету және алғашқы шайқастар
Сыңсыған Ақ Орда қолы жолай Алтын Ордаға қарасты елді біртіндеп бағындырып, ақпан туа Жайық бойына келіп жетті. Қысты Жайықтың қалың орманды өңірінде өткізіп, наурызда әрі қарай қозғалды.
Жер кебе Алтын Орданың қалың қосынының қарасы көрінді. Тоқтамыс та, Едіге де бұл әскерден именген жоқ: жеңіс өздері жақта боларына сенді. Сондықтан соғысқа бірден кірісті.
Мамайдың мазасыздығы және Орұсутпен текетірес
Мамай — шапыраш көз, бір орнында тұра алмайтын, торға қамалғандай ерсілі-қарсылы жүретін жан еді. Әдетте Орда қамын ойлағанда, қанаттарын арқасына тастай салған қара қарғадай, екі қолын артына айқастырып, басын төмен салып, тұнжырай аяңдайтын Қырым мен Сақыстан билеушісі бұл жолы мүлде мазасызданды.
Ат жалын тартып мінгелі Мамайдың қан төгіссіз, ұрыс-жанжалсыз өткен жылы жоқ. Соғыс — оның тіршіліктегі сүйеніші, тіреуі болатын. Сол себепті бүгінгі күйзеліс те кездейсоқ емес: соңғы жылдардағы аумалы-төкпелі қиындықтар оны қажытқан.
Алтын Ордадағы бытырау
Бердібек өлгеннен кейін Алтын Орда тағына талас күшейді: Жошы ұрпақтары бірін-бірі бауыздап, ел ішін қанға бөктірді. Тышқан жылы (1361) мен Жылқы жылының (1379) аралығындағы он сегіз жылда Жошы әулетінен шыққан он екі адам хан болды, бірақ бірде-бірі екі жылдан артық отыра алмады.
Алтын Орда тағы осы кезде бірін-бірі талап жатқан қанды ауыз көкжалдардың қорасындай күйге түсті. Ұлы мемлекеттің күйреуі де осы тұстан басталды. Сол әлсіреудің себепкерлерінің бірі — Мамайдың өзі еді.
Мамайдың жеке Орда құруы
Қарадан шығып хан болуға құқы жоқ Мамай Барыс жылы (1362) Тоқай Темір ұлы Үз-Темірдің әулетінен тараған Абдолланы Қырымға хан көтеріп, өзі әскербасы — әмір-әл-мұра ретінде билікті қолында ұстады. Бұл тәсіл ол заманда кең тараған еді: атақ біреуде, билік біреуде.
Көп ұзамай Мамай Хаджи-Черкесті өлтіріп, Хаджы-Тарханды өзіне қаратты. Оның билігі Қырыммен шектелмей, Үзі мен Тана өзендерінің төменгі сағаларына дейін жайылды. Сөйтіп Бату ұлысының оң қанаты екіге бөлінді: Еділ бойы Сарай-Берке хандарының қолында қалса, Алтын Орданың батыс даласы мен Қара теңіз төңірегі Мамайдың ықпалына өтті.
Саяси одақтар және алыс салдар
Мамай бір сәт бүкіл Алтын Орданы билемек болып, одақтастар іздеді. Либке князі Ольгердке Ханым-бегімнен туған он бес жасар сұлу қызы Ақбикені әйелдікке берді. Мәскеудің күшеюінен қорыққан Ольгерд Алтын Орданы соған қарсы пайдаланбақ еді.
Кейін бұл әулет тармағынан Елена Глинская дүниеге келіп, одан Иван Грозный туады деген болашақ Мамайға беймәлім еді. Тарихтың алыс доғасы солай иілген.
Вожа бойындағы соққы
Мамайға ең ауыр тигені — өз ішіндегі тақ таласы емес, орұсут елінен келген соққы болды. Соңғы жылдары Мәскеу князі Дмитрий Иванович (кейін Дмитрий Донской аталған) Алтын Ордаға жыл сайын төлейтін алым-салықтан бас тарта бастады әрі орыс князьдерінің басын қосуға кірісті.
Ал Алтын Орданың дәстүрлі саясаты — орыс князьдерін бірік-тірмей, бірін-біріне айдап салу болатын. Мамай бұл жолы Мәскеуді қайта жуасытып алмаққа бекінді де, Жылан жылы (1378) көктемінде Бегіш-әмір басқарған қалың қол жіберді. Екі әскер Вожа өзенінің бойында кездесіп, Мамай қосындары ойсырай жеңілді.
Бұл хабар Мамайдың жүрегіне найзадай қадалды: ол мұны Ордасының шаңырағы құлағанмен тең санады. Өйткені өзге ханмен арпалыс — ішкі бақталастық, ал орұсуттан жеңілу — Орданың осалдығы. Осал Орда ұзақ жасамайды деген қауіп оны ашындырды.
Жедел кек және үлкен соғысқа дайындық
Ызалы Мамай әскеріне дереу атқа қонуға бұйрық берді. Жеңіл қосындарымен түнделете Рязань шекарасына жетіп, таң ата князьдік жеріне кірді. Вожадағы жеңілістің өшін қорғансыз елден алып, қалалар мен поселкелерді шапты, қарусыз жұртты қырды.
Бірақ Мәскеуге жол бермеу үшін Ока бойында тұрған орыс әскеріне тікелей тиісуге бата алмады да, Рязань маңын тонап кейін қайтты. Бұл жорық оның көңілін тындырмады: енді бір ғана шешім қалғанын ұқты — орұсут елін бұрынғыдай күшпен бағындыру.
Одақ іздеу: Яғойло және Олег
Мамай Ольгердтің ұлы, Либке князі Яғойлоға «Мәскеуге қарсы бірігіп шығайық» деп елші жіберді. Сондай-ақ өзіне ең жақын тұрған Рязань князі Олегке де адам аттандырып, егер қосылмаса немесе Мәскеумен бірігер болса, жеріңді күл-талқан етемін деп қоқан-лоқы жасады.
Мәскеудің күшеюінен қауіптенген Яғойло бірден келісті. Ал Рязань князі Олег амалсыз уәде берді: бұл көбіне опасыздықтан гөрі «балта көтерілгенше, ағаш жол табар» деген шарасыз есеп еді.
Мамайдың күдігі
Мамай Қара теңіз маңындағы бұртастардан, Каффадағы генуялықтардан және өзіне көңілдес Еділ алпауыттарынан қалың әскер жинай бастады. Бірақ ол болашақ шайқастан бәрібір күпті еді: Қырым мен Сақыстан Ордасы қанша мықты болса да, Алтын Орданың жартысына да жетпейтін, ақ туында бұқаның басы желбіреген Ақ Ордаға да тең емес-ті.
Ол өзін-өзі жұбатты: «жыланды үш кессең де, кесірткелік күш қалады; Алтын Орда үшке бөлінсе де, орұсутты жеңуге жетеді» деді. Бірақ ішкі қайшылық айқын еді: бұрынғы Алтын Орда — бір шаңырақ, бір түтін емес, бөлшектенген Орда болатын. Сол бөлшектенудің бір себепкері өзі екені де шын.
Орұсут жеріндегі өзгеріс
Мамайдың ең үлкен қателігі — орұсут елін бұрынғыша әлсіз санауы еді. XIV ғасыр орыс князьдерінің өзара араздығымен белгілі: Суздаль, Тверь, Нижегород, Рязань секілді князьдіктер Мәскеудің біріктіру саясатына қарсы шығып, бірін-бірі аямаған. Алдау, арбау, серттен тайу, тіпті өлтіру де болған.
Көп жағдайда олар қарсыласын жеңу үшін Алтын Орда хандарын да пайдаланған: бірінің үстінен бірі шағым айтып, Ордадан әскер алып, өз қандасын қырған. Халықтың көз жасы мен қайғысын ойламаған бұл феодалдық тартыстар Русьті дерт меңдеген халге түсірді. Алтын Орда хандары да осы әлсіздікті ұзақ уақыт өз пайдасына жарата білді.
Ескерту
Мәтіннің тілі редакциялық тұрғыда түзетіліп, сөйлем құрылысы ықшамдалып, оқылымы жеңілдетілді; тарихи атаулар мен мән-мағына сақталды.