Тері және терлеу функциясы
Терінің құрылысы: 3 негізгі қабат
Адам терісі үш қабаттан тұрады: сыртқы қабат — эпидермис, ортаңғысы — дерма, ішкісі — гиподерма. Терінің сыртқы қабатының қалыңдығы шамамен 1–2,5 мм.
Эпидермис
Бұл қабатта меланин түзіледі. Терінің түсі меланин мөлшеріне байланысты: аз болса — ашығырақ, көп болса — қоңырқай және қою болады.
Дерма
Тығыз дәнекер ұлпадан тұрады. Мұнда қан капиллярлары мен жүйке ұштары орналасқан. Дерманың бүртікті қабатында тер түзіледі, ал дәнекер ұлпа теріге беріктік береді.
Гиподерма
Қорғаныш қызметін атқарады. Тері астындағы шел (клетчатка) қабаты жылуды сақтау мен механикалық әсерлерден қорғауға қатысады.
Тер бездері мен май бездері: қызметі және орналасуы
Тер бездері
Тер бездерінің өзектері тері бетіне жіңішке саңылау түрінде ашылады. Тер бездері әсіресе алақанда, маңдайда, қолтықта, мойында, арқада және шашты теріде көбірек кездеседі.
Тер бездері арқылы тәулігіне бөлінетін судың мөлшері шамамен 500–900 мл (денеден шығатын судың ~50%-ы). Термен бірге мочевина, несеп қышқылы, креатин, гиппур қышқылы, сондай-ақ хлор, натрий, калий, фосфаттар мен сульфаттар бөлінеді.
Терлеу тәулік бойы үздіксіз жүреді, бірақ сыртқы орта температурасы көтерілгенде, ауыр еңбек кезінде немесе шынықтыру жаттығулары барысында тер бездерінің өзектері кеңейіп, тер көп мөлшерде бөлінеді. Мұндай кезде ағзаның жылу алмасуы қайта теңестіріледі, бүйрек капиллярларындағы қысым төмендеп, несеп түзілуі азаюы мүмкін.
Май бездері
Теріде май өндіретін май бездері бар. Олар алақан мен табаннан басқа дененің көп бөлігінде кездеседі. Май бездерінің өзектері көбіне шаш түбірі қапшығына (фолликулға) ашылады.
Май бездерінің бөліндісі түкті және эпидермис бетін майлап, теріні құрғаудан сақтайды. Тәулігіне шамамен 20 г тері майы бөлінуі мүмкін.
Майлы қабық тері арқылы судың және кейбір микробтардың өтуін қиындатады. Сонымен қатар тері бетінде микробтарға қарсы әсер ететін заттар болып, терінің тазалығын сақтауға көмектеседі.
Балалар мен ересектер терісінің айырмашылықтары
Қалыңдық және беткей
Баланың эпидермисі өте жұқа, тері беті тегістеу, қыртысы аз болады. Жаңа туған сәбидің терісі өте жұқа: қалыңдығы шамамен 1,1 мм.
Май қабаты
Бала терісінде май көбірек болады, әсіресе алғашқы 3 айда тез артады. Кейін 5 жасқа дейін өсу қарқыны бәсеңдейді. Жаңа туған сәбиде май жасушалары ересекпен салыстырғанда шамамен 5% көп болуы мүмкін.
Температура және терлеу
Нәрестелерде тері температурасы жоғарырақ әрі тұрақсыз келеді. Ыстық пен суыққа бейімделіп өзгеру қабілеті 3–5 жастан бастап қалыптаса бастайды. 4 жасқа дейін бала аз терлейді, өйткені тер бездерінің қызметін реттейтін жүйке орталығы толық жетілмеген. Бұл жүйе әдетте 5–6 жаста толық жетіледі.
Ауруды сезгіш рецепторлар: қорғаныш сигналдары
Ауруды сезгіш рецепторлар (ауырсыну рецепторлары) көбіне бос жүйке ұштарымен байланысты. Олар арнайы “өзіне ғана тән” тітіркендіргішті міндетті түрде қажет етпейді: шамадан тыс күшті кез келген әсер ауырсынуды тудыруы мүмкін.
Тактильді
Жанасуды және қысымды қабылдайды.
Температуралық
Суық пен жылудың әсерін сезеді.
Ауырсыну
Ұлпалардың қалпын бұзатын, “жауап әрекетті” қажет ететін зиянды әсерлер туралы белгі береді.
Мұндай жүйке ұштары бүкіл теріде, сондай-ақ ауыз және мұрын қуыстарының кілегейлі қабатында орналасады. Сондықтан ауырсыну рецепторларын бейнелі түрде “қауіпсіздік күзетшісі” деп атайды: олар қауіп туралы ақпаратты миға жеткізеді.
Жас ерекшеліктері
- Ауырсынуды сезіну көбіне туғаннан кейін 1 аптадан соң айқынырақ байқалады.
- 1 жаста бала ауырсынудың пайда болған орнын шамамен анықтай алады.
- Жаңа туған сәбиде сезімталдық ересектермен салыстырғанда төменірек; 5–7 жас аралығында сезімталдық тез артады.
П. К. Анохиннің пайымдауынша, ауырсыну — ағзада нақты ауытқулар тудыратын күшті, зиянды тітіркендіргіштерге жауап ретінде қалыптасатын физиологиялық күй.
Температуралық сезімдер және терморегуляция
Дене қызуының бірқалыпты сақталуы — тіршілік үшін ең қолайлы жағдайлардың бірі. Қоршаған орта температурасы үнемі өзгеріп тұрғанымен, орталық жүйке жүйесі мен көптеген мүшелердің қатысуымен дене қызуы шамамен 36,5°C деңгейінде ұсталып тұрады. Алғашқы сигналды терідегі температуралық рецепторлар қабылдап, оны орталық жүйке жүйесіне жеткізеді.
Рецепторлардың түрлері
Температуралық рецепторлар арнамалы және бейарнамалы болып бөлінеді. Арнамалы рецепторлар тек температура әсерін қабылдайды, ал бейарнамалы рецепторлар температурамен қатар жанасуды да сезе алады.
Суық пен жылуды сезу ауқымы
Жылу рецепторлары шамамен +20–50°C аралығындағы әсерге, ал суықты сезу −10–41°C аралығындағы әсерге жауап береді.
Қай қабат нені “көбірек” сезеді?
Руффини денешіктері жылуды сезеді және тері қабатының шамамен 0,63 мм тереңдігінде орналасады.
Қапшық тәрізді Краузе рецепторлары суықты қабылдауға бейім, олар шамамен 0,1 мм тереңдікте жатады.
Осыған сүйене отырып, терінің үстіңгі қабаты жылуды, ал тереңірек қабаттары суықты көбірек сезеді деп қарастыруға болады.
Денедегі таралуы
Температуралық сезімдер бүкіл дене бетіне таралғанымен, олардың тығыздығы барлық жерде бірдей емес. Суықты сезгіш рецепторлар саны жылуды сезетін рецепторлардан шамамен 10 есе көп.
Кейбір жаңа деректер бойынша, ыстық пен суықты қабылдайтын рецепторлар құрылысы жағынан айқын айырмашылық көрсетпей, негізінен терідегі орналасу тереңдігімен ерекшеленуі мүмкін. Бұл мәселе әлі де нақты зерттеуді қажет етеді.