Баяғы өткен заманда бір шал мен кемпір өмір сүріпті
Шал мен кемпірдің зары
Баяғы өткен заманда бір шал мен кемпір өмір сүріпті. Балалары болмапты. Мал дегенде — бес ешкі, бір қартайған қара нары ғана бар екен. Бес ешкінің біреуі қашаған болыпты. Бір күні шал оны сауғызайын деп қуаласа, ешкі оңайлықпен ұстатпайды.
Құйрықтан туған Құйыршық
Діңкесі құрып, ыза болған шал: — Әй, шешек келгір! — деп, ешкіні құйрығынан шап беріп ұстайды. Қаттырақ жұлқып қалғаны ма, құйрығы үзіліп, шалдың қолында қалып қояды.
Ешкіден өшін алып, айызы қанған шал құйыршықты өзінің қара лашығының жабуына тығып қояды.
Ешкілерді сауып болған соң, кемпір от жағып, сүт пісіреді. Піскен сүттен айран ұйытып, қазанның қаспағын қырып отырып: — Көзі соқыр Құдай, тым құрыса осы қаспақты жейтін бір бала да бермедің-ау, — деп налиды.
Сол кезде жабудан жіңішке дауыс естіледі: — Шеше-ау, мен ше? Мен жоқпын ба?
Кемпір сенер-сенбесін білмей: — Сен болсаң, жей ғой, — дейді.
Құйыршық жабудан шығып, секіріп жерге түседі. Табаққа салған қаспақты алдына алып, жей бастайды. Осылайша Құйыршық шал мен кемпірге бала болады.
Тұзға сапар
Ол кезде ел ас-тұзын алыстан, түйеге артып әкеледі екен. Бір күні ауыл адамдары тұзға баруға әзірленеді. Сонда шал күрсініп: — Басқалар сияқты тұзға жұмсайтын балам да жоқ, — деп уайымдайды.
«Мені жұмсаңыз»
Шалдың мұңын естіген Құйыршық: — Ата, мен ше? Мен бар емеспін бе? Мені жұмсаңыз, — дейді.
Шал: — Қарағым-ау, сен қайтіп әкелесің? Қара нардың басына қалай ие боласың? — деп күмәнданады.
Құйыршық: — Құлағының екі ортасына отырып аламын, — дейді.
— Ендеше бара ғой, — деп, шал оны елмен бірге аттандырады.
Нөсер, түйеқарын және қара нар
Тұздарын алып, қайтып келе жатқанда, жолда нөсерлете жаңбыр жауады. Жолаушылар шапандарын, шекпендерін, сулықтарын бүркеніп, қос тігіп паналайды.
Ал Құйыршық бір түп түйеқарынның астына кіріп, қисайып жатып ұйықтап қалады. Қара нар оттап тұрып, Құйыршықты түйеқарынмен қоса асап қояды.
Жоқтау мен үн
Тұзшылар іздеп-іздеп таба алмай, қара нарды жетелеп ауылға келеді. Шал мен кемпір қуанып, жүгіріп алдынан шықса да, Құйыршық көрінбейді.
Кемпір еңіреп: — Құдай-ау, тым құрыса бізге бармақтай Құйыршықты да қимадың ба? — деп жылап жібереді.
Сол сәтте іштен дауыс шығады: — Апа, жылама! Мен мұндамын! Қара нардың ішіндемін!
Шал қара нарды жығып салып сояды. Қан-ішегін жардың астына апарып төгіп тастайды. Талықсып, шала-жансар Құйыршық сол қан-ішектің арасында кете барады.
Қасқырдың қарнына түскен үн
Құйыршық есін жиып, шал мен кемпірді қайта іздеп тапқанша, бір аш қасқыр келіп, қан мен ішекті асап-асап жеп қояды. Құйыршық солармен араласып, қасқырдың қарнына түседі.
Қойшыны оятқан айқай
Аш қасқыр тағы да дала кезіп жүріп, бір күні жайылып жүрген қалың қойды көреді. Ақырын бұқпантайлап келіп, енді шабайын дегенде, қасқырдың қарнында жатқан Құйыршық ышқына айқай салады:
— Аттан, аттан! Қойға қасқыр шапты! Қойға қасқыр шапты!
Мұны естіген қойшы қасқырды тұра қуады да, айдалаға қуып тастайды. Содан кейін қасқыр қойға шаба алмай, аштықтан титықтай береді.
Түлкінің айласы, мұздың жазасы
Бір күні титықтаған қасқыр сумаңдаған түлкіге кездеседі. Қасқыр оны тоқтатып, ішіне кіріп алған «пәленің» кесірінен аштан өлетінін айтып, құтылудың амалын сұрайды.
Жалған ем
Түлкі «білгірсініп» былай дейді: әбден терлегенше ойдан қырға жүгір де, содан кейін тақыр мұздың үстіне бауырыңды төсеп жата қал.
Басқа айласы жоқ қасқыр соны істейді. Ой-қырды шапқылап терлеп келіп, тақыр мұзға бауырын төсей қалады. Сақылдаған сары аязда қасқырдың бауыр жүні мұзға жабысып, қатып қалады.
Сол маңнан өтіп бара жатқан бір жолаушы мұз үстінде тарбиып жатқан қасқырды көріп, соғып алады. Терісін сыдырып жатқанда, Құйыршық лып етіп жолаушының кісесіне кіріп кетеді.
Қайта табысу
Кеш бата жолаушы бір ауылға келіп, қонуға рұқсат сұрайды. Шеткі қараша үйдің тұсына тоқтап: — Кім бар, ей, құдайы қонақпын! — деп дауыстайды.
«Біз екеуміз»
Үй иесі: — Нешеусіңдер? — деп сұрайды.
Жолаушы: — Жалғызбын, — дейді.
Сол кезде Құйыршықтың үні қосарлана шығады: — Жоқ, бұл өтірік айтады, біз екеуміз.
Жолаушы аң-таң болып, жан-жағына қараса да, ешкім көрінбейді. Сол аралықта үй иесі тысқа шығады.
«Ата! Ататайым!»
Оны көре салып, Құйыршық секіріп барып: — Ата! Ататайым! — деп, шалдың мойнына асыла кетеді.
Құйыршықтың даусын естіген кемпір де үйден жүгіріп шығып: — Кішкентайым менің! Бармысың? — деп, оны аймалап бауырына басады.
Сөйтіп, Құйыршық өзіне ең қымбат ата-анасымен қайтадан табысқан екен.