Орфоэпия - сөздің айтылмауы емес, дұрыс айтылуы

Емле неге қайта-қайта талқыға түседі?

Сауатты жазу мәселесі тіл білімінде үнемі күн тәртібіне қайта оралып отырады. Бекітілген емле қағидалары уақыт өзгерген сайын қолданыс тәжірибесінде қайшылықтарға ұшырап, кейде орфоэпиялық заңдылықпен де үйлеспей қалады. Сол себепті мерзімді баспасөзде біріккен сөздердің жазылуы, сөз тіркестерінің берілуі, қосымшалардың дұрыс жалғануы, кейбір түбір сөздердің емлесі туралы ұсыныстар мен ескертпелер жарияланып тұрады.

Ғалымдар ғылыми негіз іздейді, жазушылар тіл тазалығын қорғайды, оқырман қауымы нақты қолданыс ерекшелігін алға тартады. Барлығының мақсаты бір: ана тіліміздің ұлттық сипатын ұлықтау. Емлені «қате іздеу» арқылы емес, қателік орнына дұрыс балама ұсыну арқылы ғана жетілдіруге болады.

Қысқарған сөздерге қосымша қалай жалғануы керек?

Қысқарған сөздерге қосымша жалғауда екі түрлі ұстаным қатар жүр. Біреулер қосымшаны толық нұсқадағы соңғы дыбысқа сүйеніп жалғайды да ҚазҰУ-нің деп жазады. Екіншілері қысқарған тұлғаның соңғы әрпінің айтылуына қарай жалғап ҚазҰУ-дың деп береді. Бұл екі нұсқа басылым беттерінде қатар қолданылып келеді.

Біріккен сөздер: екі дауысты қатар келсе не істейміз?

Біріккен сөздердің жазылуында да бірізділік әлі толық орнықпаған. Күрделі атаулардың біріккен жерінде қатар келген екі дауыстының біріншісі айтылымда көмескіленетіндіктен, кейде оны түсіріп жазамыз, кейде екі дауыстыны да қатар береміз. Мысалы: Сарыарқа, Жанұзақ (Жаныұзақ), Қараой, Ұлмекен (Ұл ма екен).

Орфография мен орфоэпия: қайсысы жетекші?

Сөздердің дұрыс жазылуы көбіне морфологиялық деңгейде көрінгенімен (қосымша, күрделі сөз, біріккен тұлға), ол дыбыстық жүйеден алшақтап кетпейді. «Емле ережесінің 70–80 пайызы дыбысқа байланысты» деген пікірдің өзі де толық ақиқатқа айнала бермейді. Өйткені емле ережесінің ереже болып орнығуына мәжбүрлейтін — көбіне орфоэпия заңдылығы, яғни айтылым жүйесі.

Қазақ тіліндегі ықпал түрлері, буын түрлері, қосымшалардың варианттылығы — бәрі орфоэпиялық негізден туатынын айқын көрсетеді. Жалған қағидаға қанша күшпен икемдесек те, фонетиканы талдап оқытқанда қайшылыққа қайта-қайта тірелеміз.

И мен У: оқытудағы жасандылық қайдан шығады?

Буын: «қанша дауысты — сонша буын» жеткілікті ме?

Оқулықтардың көбінде буын «айтқандағы сөздің толқынды бөлшегі» деп бірізді түсіндіріледі. Яғни буынның айтуға байланысты екені мойындалады, бірақ қалай айту керектігі көбіне назардан тыс қалады. «Сөзде қанша дауысты болса, сонша буын болады» деген жаттанды қағиданы айта отырып, «буын» сөзінің өзін дұрыс буындап айта алмай жүргенімізді аңғармай қаламыз.

Тасымал тапсырмалары нені шатастырады?

Буынның дәстүрлі үш түрінің (ашық, тұйық, бітеу) сөз құрамындағы қалыпты орны туралы оқулық тұжырымдарына салғырт қарау — мектептен басталған қателіктердің бірі. Соның салдары ретінде тест құралдарында да күмәнді тапсырмалар кездесіп қалады.

Мәселенің бір ұшы — И мен У дыбыстарын дауысты қатарында тұрақты түрде беруге байланысты. Бұл екеуін «міндетті дауысты» деңгейінде күштеп орнықтыра беру оқушы санасына теріс тұжырымды сіңіреді.

Буын алмасуы және біріккен сөздердегі ықшамдалу

Ғылымда буынның алмасуы, буынның жылысуы деген ұғымдар бар. Оны дауыстыдан басталатын қосымшалар мен қатар келген екі дауыстының алғашқысының айтылмауы арқылы түсіндіруге болады. Мұны тым күрделендіріп, «ерекше жаңалық» іздеуден гөрі, орфоэпиялық заңдылықпен байланыстыра талдау әлдеқайда ықтимал.

Қорытынды: ережені бірден өзгерту емес, шындықты түсіндіру

Көп жылдан бері оқытылып келе жатқан, оқулықта бекітілген ережелерді бір күнде өзгерту керек деген ұсыныстан аулақпыз. Бірақ оқушыға ненің табиғи, ненің жасанды екенін түсіндіре оқыту — оқытушының ар-ожданына тірелетін маңызды мәселе.

Мысалы, біп-биік, жып-жинақы, сұп-суық, құп-қу тұлғаларындағы күшейткіш буындардың табиғатын дұрыс түсіндірген оқушы жоғарыда келтірілген үлгідегі кейбір тест тапсырмаларының қисынына да сын көзбен қарай алады.