ТҰРСЫНБАЙ, Балта Керей 1 (1707, Есіл өзен бойы - 1800, қазіргі Ресейдің Челябинск облысы Итиль ауданы) - батыр
Өмір жолы және қалыптасуы
Тұрсынбай (Балта Керей) 1707 жылы Есіл өзені бойында Орта жүздің батыры Ертісбайдың отбасында дүниеге келді. Оның атасы Атық XVII ғасырда батыр әрі әулие ретінде танылған.
Тұрсынбай тоғыз жасында ата-анасынан айырылып, жетім қалды. Соған қарамастан, отбасының шаңырағын шайқалтпай, інілері Есілбай мен Толыбайға қамқорлық көрсетіп, ағалық жауапкершілікті ерте көтерді.
Ол Түркістан маңындағы «Қарнақ» медресесінде білім алып, дәуірінің рухани-танымдық орталарымен сусындады.
Тарихи сын сағаты
«Ақтабан шұбырынды, Алқакөл сұлама» жылдары інілері Есілбай мен Толыбай жау қолынан қаза тапты. Бұл қасірет Тұрсынбайды күрес жолына біржола жетелеп, ел қорғаны болуға жұмылдырды.
Жоңғарларға қарсы күрес және қолбасшылық
Тұрсынбай жасақ құрып, жоңғарлармен шайқастарда ерлігімен көзге түсті. Оның жауынгерлік ісі мен қайраты ел ішінде кең таралып, ақын Дәстем Қарабасұлының жырларына арқау болды.
1750–1781 жылдары ол қазақ әскерлеріне басшылық жасап, Абылай ханның сенімді қолбасшыларының бірі ретінде танылды. Сол кезеңде шиеленіскен қазақ–башқұрт қатынастарын реттеуге де елеулі үлес қосты.
Жыраулар мұрасындағы бейнесі
Тұрсынбайдың ерлік істері жайлы мәліметтер қазақ ауыз әдебиеті мен жыраулық дәстүрде мол сақталған. Бұқар жырау, Үмбетей, Тәтіқара, Жанкісі секілді жыраулардың мұраларында оның есімі батырлықтың, елдік мүддені қорғаудың белгісіндей көрініс табады.
Қорытынды мәні
Тұрсынбай (Балта Керей) — жеке тағдырындағы ауыр сыннан өтіп, білім мен ерлікті қатар ұстаған тұлға. Оның өмір жолы XVIII ғасырдағы қазақ қоғамының күрделі тарихи үдерістерін, ел қорғау ісіндегі жауапкершілікті және бірлікке шақырған мәмілегерлік ұстанымды айқын көрсетеді.