Мамай батыр
Ерте заманда үш жігіт жолаушылап келе жатып, қоналқа бір ауылға таяғанда, жолай малшыға кезігіп: «Мына көрінген ауыл кімнің ауылы?» — деп сұрайды. Малшы: «Мамай батырдың ауылы» — дейді.
Олар әрі жүріп тағы бір малшыға жолығып, дәл солай сұрағанда, тағы да «Мамай батырдың ауылы» деген жауап алады. Сөйтіп тоғыз ауылдың малшысынан сұраса да, тоғызы бірдей осы сөзді қайталайды. Жолаушылардың ойына: «Бұл Мамай деген бір адам ба, әлде бір ел ме?» — деген сұрақ келеді.
Күн бата оныншы ауылға жеткенде, бір үйдің сыртына түсіп, бір жігіттен: «Бұл кімнің ауылы, қонуға бола ма?» — деп жөн сұрайды. Ол жігіт: «Мамай батырдың ауылы. Ақсақалдан рұқсат алып келейін» — деп кетеді. Көп ұзамай қайта оралып: «Қонуға болады» — дейді.
Үш жолаушы үйге кіріп сәлем берсе, төрде сақалы беліне түскен, қудай аппақ, салмақты бір қария отыр екен. Ол: «Е, қонағым, жоғары шық» — деп, төрге шақырады.
Сәлемдесіп, жайғасқан соң, қария: «Жігіттер, не естіп-білгендерің бар?» — деп сөз бастайды. Сонда қонақтар іштеріндегі күдікті жасырмай: «Осы Мамай батыр — бір кісі ме, әлде бір тайпа ел ме? Тоғыз ауылдан өттік, бәрі “Мамай батырдың ауылы” дейді» — дейді.
Төрде отырған қария бәйбішесіне: «Астымдағы көрпені қонақтардың қасына сал. Әңгімемді айтайын» — дейді. Көрпе салынған соң, өзі қонақтарға жақындай отырып: «Балалар, сол Мамай батырларың — менмін. Айтқан тоғыз ауыл — тоғыз ұлымның ауылы. Оныншысы — менің өз ауылым» — деп жауап береді.
Қонақтар таңырқап: «Ақсақал, сізде де арман бар ма?» — деседі. Мамай батыр ауыр күрсініп: «Мені қартайтқан — сол арман» — дейді.
Мамай батырдың екі арманы
Мамай батыр қонақтарына: «Мені екі арман қартайтты» — деп, әңгімесін екі тарауға бөледі.
Бірінші арман: Бикештің ерлігі
Мамай батырдың тоғыз ұлының ортасында жалғыз қызы болыпты. Аты — Бикеш. Мамайдың өкініші: «Жалғыз қызым ұл болып, тоғыз ұлым қыз болмады» — деген арман екен.
Мамай батыр сөзін әрі жалғап, әкесі мен атасының Үшарал деген жерде аң аулап жүріп жоғалып кеткенін айтады. Ержеткен соң ол да сол жердің сыры неде екенін білгісі келеді. Елі ішіндегі балгер: «Тіл алсаң, барма. Әкелерің де сонда өлді, сен де сонда өлгелі барасың ба?» — деп тоқтатпақ болады. Бірақ Мамай тәуекел етіп, бәйге күрең атына мініп жолға шығады.
Үшаралға жеткен соң бірнеше күн аң атып, еш қауіп көрмей жүреді. Бір күні ет асып отырғанында, арқандаулы аты осқырынып, дірілдеп қалады. Көп ұзамай ұзын бойлы, қарасұр, көзінен от төгілген бір әйел келіп, үнсіз еттің қасына отырады. Мамай мылтығын қолынан шығармай, көзін де айырмайды. Ет піскен соң ол әйелге бір жіліктің басын ұсынғанда, әлгі әйел сүйегімен қоса бір-ақ жұтып жібереді.
Мамай мұның жезтырнақ екенін аңғарып, түнде айлаға көшеді: өз бойымен бірдей жуан теректі кесіп әкеліп, ер-тоқымды басына жастап, үстіне шапан жауып, адам секілді жатқызады да, өзі биік ағаштың басына шығып, ұйықтамай күзетеді. Ай жарығында әлгі жезтырнақ қайта келіп, «жатқан адам» деп ойлаған теректі жұлмалап жатқанда, Мамай дәлдеп атып құлатады. Жезтырнақ жараланып қашады, артынан түскен батыр оны тоғай ішіндегі ұясына дейін қуып барып, ақыры өлгенін көреді. Ол жезтырнақтың екі қолын кесіп алады: қолы темірдей қатты екен. Ұясының төбесінде жарқылдап тұрған ақ балтаны да алып қайтады.
Үйіне келген соң баяғы балгерді шақыртып көрсетсе, балгер: «Мұның ері бар. Ол балтасын іздеп табады. Балтаны алғаның бекер. Өзің де, ауылың да қауіпте» — деп ескертеді. Тіпті: «Оны өз балтасынан басқа ешнәрсе өлтіре алмайды» — дейді. Содан Мамай ақ балтаны босағаға қойып, түн сайын ұйықтамай күзететін болады.
Уақыт өте Мамай жалғыз қызы Бикешті ұзатпақ болады. Қалыңмалын беріп, отауын тігіп: «Жалғыз қызымсың, не сұрасаң да аямаймын» — дейді. Сонда Бикеш: «Мал да, үй де керек емес. Маған жезтырнақты өлтірген ақ балтаңды бер» — деп шарт қояды.
Мамай сасып: «Оны қалай беремін? Берсем, өзім де, ауылым да құримыз» — десе де, Бикеш: «Берме-сең, мені қызың деме» — деп жылап алады. Ақыры әке көңілі шыдамай, балтаны береді.
Бикеш өз отауын ауылдың шетіне тіктіріп, ақ балтаны ұстап, босағада ұйықтамай күзетеді. Күйеуі де бастапқыда сенбегенімен, әйелінің шын қорқынышын көріп, онымен бірге түн күзетеді. Бір айлы түнде ауыл иттері дүрлігіп үріп, сыртқа ұмтылады. Сонда алыстан ұзын бір адам көрінеді: ит үрсе, ол отыра қалады — иттер тынышталады; қайта жүрсе, иттер тағы үріп, ол тағы отыра қалады. Ақырында әлгі пәле үйден үйге кіріп, шетінен бастап жұртты қыра береді де, ең соңында Бикештің отауына жетеді.
Сол сәтте Бикеш есіктен кіре берген әлгінің қақ төбесінен ақ балтамен сілтеп қалып, басын ұшырып түсіреді. Сосын күйеуін оятып, бәрін баяндайды. Екеуі кірген үйлерді аралап шықса, талай жанның қырылғанын көреді. Олар жезтырнақтың қолын да, басын да, әрі ақ балтаны алып, Мамайға келеді.
Бикеш әкесіне балтаны ұсынып: «Әке, қимаған ақ балтаңды өзіңе қайтардым. Мен оны өзім үшін емес, сіз аман қалсын, тоғыз ағам аман қалсын деп алдым. Егер бермегеніңізде, тоғыз ұлыңызды қырып, сізді жалғыз қалдырар еді. Мен өлсем де — өзім өлейін дедім» — дейді.
Мамай батыр сөзін түйіп: «Міне, бірінші арманым осы: тоғыз ұлым қыз болып, жалғыз қызым ұл болмады деп арман етемін» — дейді.
Екінші арман: Мүһірияның сыны
Көктырнақ-жезтырнақтарды жеңіп, әкелерінің кегін алғаннан кейін Мамай ұзақ жыл елден шықпай, тыныш жатады. Арадан он бес-жиырма жыл өткен соң, бір күні сағынышы оянып, Құбажон жонына, көк мөлдір суы бар Шыңырау құдығына қарай сейілге шығады.
Барса, құдық басында көп қос тігулі, аппақ қайыңдай топ қыз ойнап жүр. Мамай мұны көріп: «Мені өлдіге санап, құдығымды иемденген екен» — деп ойлайды. Қартайғанын да ойлап күдіктенеді: барса, өліп кетсе, ел мазақ қылар ма деп тайсақтайды. Бірақ намысы жібермей, «Өлсем — өзім барайын» — деп, тәуекелге бел байлайды.
Құдыққа таяғанда қыздар алдынан жүгіріп шығып, «күйеу келді» деп жабылып, оны аттан аударып алады. Бірі сақалынан тартып, бірі мұрнынан шымшып, бірі иығына мініп, шулап-шулап үлкен ақ қосқа кіргізеді. Алдына неше түрлі ас қояды.
Сол сәттерде Мамай өзін бірде отыз бестегі, бірде жиырма бестегі жас шағына қайта түскендей сезінеді. Кейін оны «үлкен үйге» апарып, отқа май құюға ырым жасатады. Төрдегі алтын тақта ай мен күндей жарқыраған сұлу қыз отыр екен. Мамайды да алтын орындыққа отырғызады. Ол қыз келіп, шынтақтай отырып шай ішеді. Ақырында төсек салынып, көп қыз тарайды да, екеуі оңаша қалады.
Мамай төсекке жатқанда, сұлу қыз: «Қазір болмайды. Саған серт: таң атқанша мына шамға қарап, ұйықтамай отырасың» — дейді. Мамай келіседі, бірақ түннің бір уағында қалғып кетеді.
Таң атқанда шошып оянса, жанында аты мен мылтығы ғана тұр: жұрт түгел көшіп кетіпті. Тек астында бір көрпе қалыпты. Көрпенің ішінен бір жапырақ хат шығады.
Хаттағы сөз
«Мен пері патшасының қызы едім, атым — Мүһірия. Сен Мамай батыр Үшаралда ерлі-байлы көктырнақты өлтірді дегенді естіп, адам баласында да сондай батыр бар екен деп ғашық болдым. Сені іздеп таба алмай жүріп, “Мамай бір күні Шыңырау құдыққа келеді” дегенді естіп, осы жерге сегіз жыл бұрын көшіп келдім. Сен келдің, бірақ қартайып қалыпсың. Ұрпақ сүйер халің бар ма деп, сені сынадым. Егер сен таң атқанша шамға қарап, кірпік қақпай отырсаң — мен саған тиер едім. Бірақ сен қалғып кеттің. Енді менен үміт етпе. Астыңа төсеген көрпе — қош айтысым».
Мамай батыр қонақтарға астындағы көрпені нұсқап: «Мынау — соның тастап кеткен көрпесі» — дейді де, үнін бәсеңдетіп: «Арман болса, мені қартайтқан — осы екі арман» — деп түйіндейді.
Қонақтар үнсіз отырып қалып, ақырында біреуі ғана: «Иә, бұл — үлкен арман екен…» — дейді.