Отыз күн
Мен Ниагара күркіреуіне бүйірінен ашылатын пульман вагонымен келіп түстім — қаймана жұрттың сөзімен айтқанда, жүк вагонымен келгенмін. Айта кетейін: жүк тиейтін платформаны біздің сабаздар «гондола» дейді, оның екінші буынына әдейі екпін түсіріп, созып айтады.
Қой, іске көшейін. Товар пойызымен ымырт жабыла келіп түскен бойда, тура күркіреуге қарай тарттым. Ол — керемет ғажайып: биік құздан күркірей құлаған көл-көсір су. Соған қарап, есімнен танып қала жаздадым. Көз алмай, құр бекер аңырып отырып, уақыт өткізіп алсам керек. Әйтпесе отырықшының (сол маңайда тұратын біреудің) тамырын ұстап, тамағымды тауып алар едім ғой. Тіпті біреу «дастарханға отырыңыз» десе де, бұрылатын дәрмен жоқ.
Түн болды — тамылжыған сүттей жарық айлы түн. Күркіреуден көз алмай, солай отыра беріппін. Сағат түнгі он екі шамасында ғана есім кірді. Енді маған сұлай кететін бір жер іздеу керек. «Сұлай кету», «құлай кету», «жата қалу», «қата қалу» — біз үшін бір-ақ мағына: ол — ұйықтау.
Түнгі дала және тәтті ұйқы
Бұл қаланың нашар екенін, яғни мен секілді тентіреп жүрген кезбелерге қолайсыз екенін сезе қойдым да, шаһардың өзін қойып, төңірегіне қарай бет түзедім. Қайдағы бір шарбақтан қарғып өтіп, далаға қарай жөнеп келем. «Иен далаға Заң тақсырдың құрығы жете қоймас», — деп ойладым.
Көк шөптің үстіне құлай кетсем, жас нәрестедей балбырап, әп-сәтте тәтті ұйқыға батыппын. Ауаның жұпар иісі, тамылжыған түннің жылы лебі маужыратып, түні бойы ояна алмадым.
Таң ата көзімді ашқанда, есіме кешегі таңғажайып күркіреуік сап ете түсті. Жалма-жан шарбақтан кері өтіп, «тағы бір көрсемші» деп суға қарай ентелеп келем. Уақыт әлі ерте екен: сағат шамамен бестердің кезі. Ертеңгі асқа дейін сегізсіз үміт жоқ. Демек, өзеннің арынды ағысын тамашалауға әлі үш сағат уақытым бар.
Бірақ амал не — маған өзенді де, күркіреуді де көру жазбапты.
Қаңыраған көше және «Заң тақсырдың» саятшылығы
Қала қалың ұйқыда. Қаңыраған бос көшеде келе жатыр едім, тап қарсы алдымнан сойдауылдай үш адам мініп келді. Үшеуі қатарласа жүріп келеді. «Дәу де болса мен сияқты тым ерте өрген кезбесіңдер ғой» деген ой келе қалды. Бірақ әнтек қателесіппін: болжамымның (есепке жүгінсек) үштен екісі ғана расқа шықты. Екі жағындағы адам — рас, кезбелер. Ал ортасындағыны кезбе деуге жүрегім дауаламады.
Мен жол беріп, тротуар жиегіне ығыстым. Бірақ олар өте шықпады. Ортадағы кісі бірдеңе дегендей болып еді, үшеуі кілт тоқтады да, әлгі адам маған үн қатты. Бір бәлеге ұшырағанымды сол сәтте сездім. Ол «перғауын» болып шықты, ал жанындағы екі кезбе — соның тұтқыны екен!
Заң тақсыр да ерте оянып, саятқа шыққан екен. Сол құсы мен болдым. Әттең, тәжірибемнің аздығы-ай! Егер бірнеше айдан кейін кездессе ғой, жалт бұрылып, зыта жөнелер ем. Әрине, перғауын ту сыртымнан мылтық атар еді, бірақ оқ тие қояр ма — құтылып кетуім де ғажап емес еді. Бірақ әлгі неме дауыстаған кезде, ақымақтай мелшиіп тұра қалыппын.
Сұрақ: «Қонақ үйдің қайсысына түсіп едің?»
Тұтылған жерім — осы болды. Қонақ үйге түспегенім өзіме аян, тіпті өтірік те болса бірдеңе деп сылтауратуға шамам келмеді: әлі қонақ үйлердің бірін де көрмеппін, көшеге тым ерте шыққанмын.
— Келгенім жаңа ғана еді! — деппін.
— Жарайды, олай болса, бұрыл да алға түсіп жүре бер. Тым асықпа, бірақ. Сені осында бір кісі көргісі келеді.
Абақтыға дейінгі жол
Сонымен аяңдап отырып, тұп-тура қаланың абақтысынан бір-ақ шықтым: екі кезбе мен перғауын өкшелеп артымнан еріп келеді. Перғауынның бар сөзі — «олай жүр», «былай жүр».
Түрмеге келген соң бізді тінтіп, аты-жөнімізді жазып алды. Фамилиямды кім деп жаздырғаным қазір есімде жоқ. Мен «Джек Дрэйкпін» деп едім, тінту кезінде табылған бір хаттың адресінде «Джек Лондон» деп жазылыпты. Жағдай осы тұста көмескіленіп бара жатқан соң, менен «бұл қалай?» деп сұрады. Оның немен тынғанын қазір ұмытыппын. Әйтеуір Джек Дрэйк болып немесе Джек Лондон болып ұсталғанымды анық білемін. Осы екі фамилияның бірі күні бүгінге дейін сол түрменің тізімінде тұрған да шығар.
Бұл оқиға 1894 жылдың маусым айының екінші жартысында болды. Мен абақтыға түскеннен кейін көп ұзамай теміржолшылардың үлкен ереуілі басталды.
«Хобо» торы: темір тордың аты да, заты да
Контордан шыққан соң бізді «хобоға» апарып қамады. «Хобо» дегені — тәртіп бұзғандарды қамайтын, түрменің бір бөлегі болып саналатын төрт бұрышты үлкен темір тор. Тәртіп бұзушылардың дені хоболар, яғни кезбелер болғандықтан, темір торлы кілетті де «хобо» деп атап кеткен екен.
Біз барсақ, ішінде сол күні таңертең ұсталған бірнеше кезбе отыр. Түрмешілер минут сайын есік ашып, екі-үш кісіні итермелеп кіргізеді. Тор үйшіктегі хоболардың саны он алтыға толғанда, бәрімізді жоғарыдағы сот камерасына алып барды.
Он бес секундтық сот
Енді сізге соттың қалай өткенін бұлжытпай айтайын: ондағы көрініс менің американдық азаматтық ар-намысыма қатты тиді, содан бері көңілім бір түзелмей-ақ келеді.
Камерадағы құрам
Он алты тұтқын, бір судья, екі сот приставы.
Айып
«Кезегендік».
Үкім
Әрқайсысына — отыз күн.
Кейін білдік: судья хатшының қызметін де өзі атқарады екен. Куә жоқ. Қаланың әділ сотын көремін деп келетін Ниагара-Фоллестің азаматтарынан да ешкім жоқ.
Судья тізімді шолып, біреудің фамилиясын атады. Кезбелердің бірі орнынан түрегелді. Судья приставқа қарады.
— Қылмысы — кезегендік, алдияр тақсыр, — деді пристав.
— Отыз күн! — деді судья.
Сол-ақ екен: он бес секунд — отыз күн. Хронометрмен жүріп тұрған машина секілді.
«Неткен жуас, үнсіз хайуан едіңдер!» — дедім ішімнен. «Тұра тұр, бәлем; менің де кезегім келер. Көрсетермін тақсырыңа!»
Бір кезде судья әлдекімге сөз айтуға рұқсат берді. Бірақ ол нағыз хобоға ұқсамайды. Кезбелер патшалығында «бала мысық» деп, біздің жолға жаңа түскендерді айтады. Ол жас та емес — түріне қарағанда қырық бестер шамасындағы бүкіштеу, әбден жел қаққан, беті быржық адам.
Айтуына қарағанда, Нью-Йорк штатындағы Локпортта бір фирмада жүк тасушы болып істепті. Фирма 1893 жылғы қиын-қысталаңда жабылып, ол бірнеше ай жұмыс іздеп таба алмаған. Ақыры «Шалқар көлден бірдеңе табылар» деген үмітпен Буффалоға келіп, сол бейшара халге жетіп, қолға түсіпті. Бәрі ап-анық, түсінікті.
Судья сөзін тыңдап болды да: — Отыз күн! — деп, келесі істі атады.
Сот осылай қалыпты жүріп жатты: он бес секунд — отыз күн. Судья асығып отырғандай. Менің зығырданым қайнап барады. Американдық ата-бабаларым, қандары төгілген құқықтар, ант берген заседательдер туралы ойлар — бәрі ішімде бұрқ-сарқ қайнады.
Менің де кезегім келді. Фамилиямның біреуін атаған кезде (қайсысы екенін қазір ұмыттым) орнымнан тұрдым.
— Кезегендік, алдияр тақсыр! — деді пристав.
Мен тайталасып сөйлей жөнелгенім сол еді, судья ілесе кетті:
— Отыз күн!
Мен қарсылық білдіре бастағанда, ол: — Сөйлеме! — деп жекіріп тастады да, келесі фамилияны атай салды. Пристав мені зорлап орныма отырғызды.
Әрқайсымызды отыз күнге кесіп болған соң, судья бағана сөйлеген Локпорт жүкшісіне қарап: — Сен әлі не себепті жұмыс тастадың? — деді.
Жүкші жұмысты тастамағанын, қайта жұмыс тоқтап қалғанын түсіндіріп айтқан. Бірақ судьяның бұл сұрағынан ол абдырап қалды.
— Алдияр тақсыр, — деді ол сасқалақтап, — сұрағыңызға таңырқап тұрмын...
— Ендеше жұмыс тастағаның үшін тағы отыз күн! — деді судья.
Жинақтай келгенде, жүкшіміз алпыс күн арқалап шықты, қалғанымыз отыз күннен. Бәрімізді төменге әкеліп, тор кілетке қамады да, тамақ берді. Түрме тамағы жаман емес екен — бірақ содан кейін тұп-тура бір ай бойы дәл сондай тәуір ас ішпедім.
Қорлықтың келесі қабаты: кісен, шынжыр, сап
Жаным түршікті: заседательсіз соттағаны аздай, сотта өзімнің бейкүнә екенімді айтуға да мұрша бермеді; сот орнына келеке қылып үкім шығарғаны қалай? Осы арада тағы бір ой сап ете түсті: адамның өз басына қол сұқтырмау құқығы бар, сол үшін де бабаларымыз қан майданда кескілескен.
Адвокат сұрап едім, жұрт мазақ қылып күлді. Құқық бар, бірақ маған пайдасы тимейді екен: түрмеден тыс ешкіммен қатынасуға болмайды. «Мейлі, бәрібір, оларға көресіні көрсетемін», — деп іштей тістендім.
Түрмешілер келіп, бәрімізді алдына салып, түрменің үлкен кеңсесіне қарай айдады. Сол сәтте қиялымда өзімді талапкер көріп, шеккен зиянымды даулап жүргендей болдым; газет тақырыптары көз алдымда елестейді.
Полисмен қолымызға кісен салды: менің оң қолым мен бір негрдің сол қолын бірге кісендеді. Негр — соқталдай, бойы алты футтан асатын, қолымды сәл ғана итеріп жүретін алып екен. Көрген негрлерімнің ішінде киімі алба-жұлба ең жаманы бола тұра, өзі ең жайдарысы болып шықты.
Бәрімізді екі-екіден қосақтап, кісендеді. Сосын болат шынжыр әкеліп, барлық кісеннің тізбегінен көктей өткізіп, құлып салды. Бұғау салады деген — осы.
Жүруге әмір етілді. Екі полицей айдап келеді. Ұзын бойлы негр екеуміз «құрметті орынға» ие болып, ең алда келеміз. Тар қапастан күн сәулесіне шыққанда жарық көз ұялтады. Шылдыр қаққан шынжырмен келе жатсам да, күн нұры сондай жайлы тиді — көп ұзамай оны да отыз күн көре алмайтынымды білем.
Қонақ үйдің қасынан өте бергенімізде, верандада тұрған туристер бізді әбден тамашалап қалды. Ұзын шынжырмен темекі тартуға рұқсат етілген бір вагонға кіріп, скамьяға екі-екіден салдыр-гүлдір отыра кеттік.
Түзету үйіне қарай: белгісіз бір айдың басы
Мен үшін төңіректегінің бәрі — жаңалық. Алдымда бір ай белгісіз өмір тұр. Бізді жүз қаралы адам қамайтын шағын абақтыға емес, он күннен он жылға дейін кесілгендерді ұстайтын нағыз түзету үйіне әкеле жатқанын кейін білдік.
Артымдағы скамьяда балуан денелі, шып-шымыр, дембелше біреу отырды: жасы отыз бес-қырық шамасында. Оның көзінде бір мысқыл күлкі, бір жайдарылық бар сияқты; ал кейпі көбіне хайуанға, тіпті жыртқыш аңға ұқсайды: ерен күшті, жыртқыштың инстинкті бойына жиылған, ар-ұяттан безген адамсың-ау деп те ойлайсың. Бірақ ашуын қоздырмаса, айбарын шақырмайтын жыртқыштың жымысқы жылылығы секілді — оның жанарында айуандығын жуып кететін бір жылылық та бар. Маған ұнағаны — осы.
Бұл — олжа болды. Бар қастерімді тіктім.
Менің қосақтас серігім — жайдары негр — кір жуатын жерге жұмысқа тұруға уағдаласқанын, бірақ ұсталып қалып, содан да айырылғанын әзілмен айтып келеді. Пойыз Буффалоға қарай заулатқанда, мен де артымдағы әлгі адаммен тілдесіп кеттім.
Трубкасында темекі жоқ екен. Сары майдай сақтап жүрген темекімнен оның трубкасына толтырып салып бердім — өзіме ол он папиросқа жетер еді. Сөйлескен сайын ұнап, таптырмайтын серік екеніне көзім жете берді. Ақыры барлық темекімді екеуміз бөліп тартып тауыстық.
Айта кетейін: мен кісінің көңілін аса жықпайтын адаммын, өмірден аздап тәжірибем бар, қандай жағдайға да үйлесе кетем. Қалауымның бағасы қандай екенін әлі анық білмесем де, осы кісімен қалай да үйлескім келді.
Ол түзету үйінде бұрын болып көрмепті, бірақ басқа түрмелердің біразында — бірінде бір жыл, бірінде екі жыл, кейбірінде тіпті бес жыл қатарынан — жатып шыққанын айтты. Тұтқындардың айла-амалын жақсы білетін адам екен. Екеуміз әп-сәтте шүйіркелесіп кеттік. Ақыры ол маған «айтқанымнан шықпа» дегенде, жүрегім қуаныштан дүрсілдеп кетті. Ол мені «жігітім» дей бастады, мен де оны «жігітім» деп кеттім.
Эри округі: қамал ішіндегі қамал
Пойыз Буффалодан бес миль жердегі бір станцияға келіп тоқтады. Біз шынжыр сылдырлатып түсіп, біраз жаяу айдалып, трамвайға отырғызылдық. Вагон ескі: отыратын орын екі жақ қабырғаның бойымен.
Ішке кіргесін жұртты тұрғызып, вагонның бір жағына отырғызды да, бізді екінші жағына тізді. Жұрттың бетпе-бет қарсы алдында отырмыз. Әйелдердің әбден құты қашты: бізді кісі өлтірген не банк тонаған, каторгаға кесілгендер деп ойлаған болу керек. Мен де жорта түсімді бұзып, нағыз қанішерге айнала қалдым. Ал кісендес серігім — әлгі жайдары негр — көзін алақтатып: «О, жасаған-ай! Жасаған ием, жар бола гөр!» — деп күліп қояды.
Вагоннан түсіп, жаяу Эри округінің түзету түрмесінің кеңсесіне келдік. Мұнда бізді тағы тізімге тіркеді. «Екі фамилиямның бірін сонан тауып аларсыз» деуге болады.
Ұсақ-түйек «ережелер» және алдын ала сақтық
Бізге: «Ақша, темекі, оттық, бәкі сияқты бағалы заттарыңды тапсырыңдар», — деді. Менің жаңа танысқан досым бетіме қарап, үнсіз басын шайқады.
— Егер қазір тапсырмасаңдар, кейін бәрібір тартып алынады, — деді түрме әкімі.
Бірақ досым басын шайқауын қоймады. Оның қолының қимылынан не істегенін аңғардым (біздің кісенімізді шешкен): ол бірдеңені жасырып жатыр екен. Мен де солай істедім — өзіме қымбаттың бәрін қолорамалға түйіп, көйлегімнің ішіне жықтым. Тұтқындардың көбі ештеңесін тапсырмады, бірақ менің жолдасымдай орамалға түйіп жасырған да жоқ.
Конвой босаған кісен мен шынжырды алып кетіп қалды. Енді бізді басқа қарауылдар түрменің ішіне қарай жетеледі. Кеңседе тұрғанымызда тобымызға тағы тұтқын қосылып, санымыз қырық-елуге жетті.
Вестибюль: бал омартасындай көп камера
Еркіншілікте жүрген сіздер үлкен түрменің ішінде жүру-тұрудың қаншалық тар екенін білесіздер ме? Орта ғасырда сауда жолы қандай тар болса, түрменің ішінде де қозғалыс сондай қиын. Бір қамалсаң — еркін жүріс деген болмайды: аттаған сайын алдыңнан тастай берік есік пен қақпа шыға береді.
Бізді шаштаразға қарай айдап бара жатқанда, бірінші вестибюльде-ақ есік ашылғанша езіліп біраз тұрдық. «Вестибюль» дегендері вестибюль де, дәліз де емес: биіктігі алты қабат кірпіштен қаланған төрт бұрышты үлкен қуыс. Қабат сайын қатар-қатар камера, әр қатарда, айталық, елу камера.
Ең дәл ұқсастық — зәулім биік бал омартасы. Омартаға қабырға тұрғызып, төбесін жапсаңыз — дәл Эри округінің түзету түрмесінің вестибюлі. Камералар қатарын бойлай салынған, шетінде темір кермесі бар ұзынша, тар аспалы галереялар да бар. Өрт бола қалса керек болар деп, галереялардың екі жақ шетін тар темір басқышпен қосқан.
Түйіншектің жоғалуы: үнсіз келісім
Біз есік ашылғанша күтіп тұрғанда, қасымыздан шашын ұстарамен тақырлап алған, үстіне түрмеде отыратындар киетін жол-жол ала киім киген тұтқындар өтіп жатты. Солардың бірі дәл үстімізде, үшінші қабаттағы галерея кермесінен асылып қарап тұрды. Бізді байқамаған адамдай: бет алдына қарап, жай ғана тұр.
Досым «ш-ш» деп сыбырлап белгі бергенде, әлгі тұтқын жалт бұрылып төмен қарады. Сол сәтте екеуі ымдасып үлгерді: серігім түйіншегін жоғары лақтырып жіберді. Тұтқын қағып алып, қойнына тыға қойды да, түк көрмеген кісідей тұра қалды.
Досым маған да «сен де солай ет» деді. Күзетші әрі қарай қараған кезде, түйіншегімді мен де ырғыттым. Ол да барып әлгі тұтқынның қойнына түсіп, жоқ болды.
Бір минуттан кейін есік ашылып, бізді шаштаразға алып барды.
Жуындыру, қапшық, және «адал» шаштараздар
Мұндағылардың өзі — өңкей ала жолақ киім киген түрме шаштараздары. Ванна, ыстық су, сабын, щетка — бәрі бар екен. Бізге шешініп, жуынып шығуға бұйырды, өзара екі-екіден жұптасып, арқаларымызды ысқылап жуынуымызды талап етті.
Бірақ бұл — әншейін әурешілік екен: түрменің іші қыбырлаған қандала мен бит-бүргеге толы болып шықты.
Жуынып шыққан соң әрқайсымызға киім салатын бір-бір кенеп қапшық берді. — Киімдеріңді осы қапшыққа салыңдар, — деді конвой. — Рұқсатсыз нәрсе алып өтем деп әуреленбеңдер! Бәріңді киімсіз тұрғызып қойып қараймыз. Отыру мерзімі отыз күннен аспайтындар башмақ пен шалбардың иық бауын ала алады. Отыз күннен артыққа кесілгендер ештеңе алмасын!
Жұрт «рұқсат етпеген нәрсені жалаңаш адам қалай алып өтпек?» деп бұйрықтың қисынсыздығына кейістік білдірді. Досым екеуміз ғана абыржымадық.
Шаштараздар бізбен сыпайы сөйлеп, «қимас заттарыңыз болса, сақтауға беріп тұрыңыздар, бүгін қайтарамыз» деді. Сөзіне қарасаң — бізге шынымен жаны ашитын жандар секілді. Бірақ сол жерден кейін мен адамды дәл бұлай тонауды еш жерде көрмедім.
«Сақтауға береміз» дегеннің соңы
- Оттық, темекі, папирос қағазы, трубка
- Пышақ, ақша және ұсақ-түйек
- Қайтарылған зат — жоқ
Қойын-қонышы олжаға толған шаштараздар үрген месдей болып жүрді, күзетшілер болса түк көрмегенсіп тұрды. Кейін аңғардым: түрмеде кісі тонаудың айла-тәсілі толып жатады екен.
Шаштараз бөлмесінде орындық аз болғандықтан, бізді кезекпен қапыл-құпыл күзей бастады. Мен сақал-шашты тап сондағыдай шапшаң алғанды бұрын көрмегенмін: кезектегі кісі сақал-мұртына өзі сабын жағып әзір тұрады, шаштараз тек ұстарасымен сыдыртып өте шығады — бір адамды бір минуттан асырмайды.
Шаш алуға келгенде сәл кідіргенімен, он сегіздегі менің шашымды да үш минуттың ішінде-ақ алып тастады: шаш түбінде қылтан қалғанын айтпағанда, басым тап-тақыр болып, биллиард добына ұқсап шыға келді.
Киім-кешекпен бірге ұсақ-түйек заттардан ғана емес, сақал-шаштан да көзді ашып-жұмғанша жұрдай болдық. Маған сенсеңіз, солардың қолынан өткеннен кейін бәріміз де түрінен кісі шошитын, нағыз жауызға ұқсап қалдық.
Шетімізден кілең бір…