Балжан Ұлбосынға келіп
Көп күткен бала, көп жиналған мұң
Шәрипа көпке дейін баласыз жүрді. Алғашында баласыздықты елемегенімен, үш-төрт жыл өте келе, тұрмыс тұрақтанып, өзімен құрдас келіншектердің бәрі бесік тербеткен шақта, балаға зарыға бастады. Кейде ішінен: «Олар бақытты, мен бақытсызбын» деп түйіп, бақытсыздығын «жөні түзу біреудің жолықпағанымен» байланыстырды.
Кемпірбай молда «зияндас ауруың бар» деп ішірткі жазып берді, оң қолтығына тағатын тұмар да жазды. Ақыры Шәрипаның бағы ашылды ма, әлде уақыты келді ме — Ұлбосын туды. «Ұл орнына ұл болсын» деп атын Ұлбосын қойды.
Биыл оған тура он сегіз жыл. Заман зулап барады: кеше ғана шашы жалбырап, күл шашып ойнаған бала — бойжеткен. Қызының ажарына қарап отырып, Шәрипа кейде ішінен жымиып: «Бақытты адам жолығар, қалқама» деп тілейді.
Аудан келген ауыл: «Көкталға» айналған «Шортамбай»
Аудан осы ауылға орнықты. Ауданмен бірге ауылға «тік аяқтар» қаптады: дорбасын қолтықтап алған жас жігіттер кеңсе мен ауыл арасында тізіле жүрді. Біреулері пәтер іздеп Шәрипаның үйіне де кірді. Бірақ Шәрипа «адам кіргізе алмаймыз» деп, қысқа қайырып, сырт қайырды.
Ауылдың беті
Бұрын жиырмаға жетпейтін үй алпыс-жетпіске көбейді. Белес басы қатарланған үймен безеніп, сырланған қаңылтыр, жыбырлаған терезе көбейді.
Жаңа атаулар
«Шортамбай» ауылының аты өзгеріп, «Көктал» атанды. «Мектеп», «бәлнес», «кооператив», «рик», «райком» сияқты сөздер құлаққа сіңді.
Шәрипа сұрап-білуді ұнатпады, бірақ жаңа өмірдің аттары бәрібір үйреншікті бола берді. Бәлнеске де кіріп шықты: ақ киім киген жас дәрігерлер жиренбей ауру қарап, дәрі үлестіріп отыр екен. Ауруға қарасқанды жақсы көретін Шәрипа мұны жаратқанымен, жаңа дәуірдің желі оны іштей мазалайтын.
Ұлбосын: тұйықтық пен еркіндік арасындағы шекара
Ұлбосын көп сөйлемейтін, сабырлы, төзімді еді. Ауыл оны «әкесіне тартқан салмақты» дейтін. Сырт көзге ажарлы, бірақ өзіне-өзі тұйық. «Заманның түзу кезі» болса, әлдеқашан біреудің қолына қарап қалатын қыз — әлі басы бос.
Шәрипаның тәрбиесі
Шәрипа қызына мейірін төккенімен, еркелетіп күле қарамайтын. «Басынып кетеді, сөзімді тыңдамай кетеді» деп, жоқтан сылтау тауып зекіп тастайтын. Қызын ғана емес, Оспанды да жасқандырған мінез — үй ішінің күнделікті көлеңкесі еді.
Заман өзгерді: қалың малдың да берекесі кетті. Оспан «жең ұшынан жалғасуға» ебі келмеді, Шәрипа да «жетім қыздың қалың малына» сатылуды ар көрді. Ұлбосын өзі де көзге түсіп, «біреудің қолтығына қысылып» кетуді ойламады. Сөйтіп бойжетсе де, өз ішіне бүрісіп жүре берді.
Бір қыздың кетуі — бір ананың үрейін оятты
Қыдыралының әйелі Зейнеп келіп, қызының «кетіп қалғанын» жай ғана айтты. Сол сәтте Шәрипа лап ете қалды: тал түсте қызын жібергенді масқара санады, «ондай бетпақтың шашын талдап тұрып жұлар едім» деп ашуланды.
Бірақ ашу басылған соң, Шәрипа ойға қалды: «Егер бұл менің басыма келсе ше?» Ұлбосыны біреумен кетем десе, өзі не істемек? Осы сұрақтың көлеңкесі Шәрипаны қалтыратып жіберді.
Ауылда бір хабардың артынан бірі ілесті. Шәрипаның ойынша, әр жаңалық бұрынғысынан сорақы. Бірақ жұрт жағасын ұстамайды — бәрі үйреніп кеткендей. Өзгере-өзгере ауыл танылмастай болды.
«Құлып» маңындағы ойын: үй ішіндегі дауыл
«Құлып істеліп болыпты, комсомолдар ойын қояды» деген сөз ауылға тарады. Бір іңірде Алтынай Ұлбосыннан: «Ойынға барасың ба?» деп сұрағанда, Шәрипаның бойы мұздап кеткендей болды. Өсекке жүйрік Алтынайдың келгенін сезіп, Шәрипа оны зекіп қумақ болды.
Ұлбосынның ішкі арпалысы
Соңғы бір жылда ойын-той сиреді: шілдехана да азайды, тартыс жоғалды. Ұлбосын да көңіл көтеріп көргісі келеді. Бірақ Шәрипаның мінезі белгілі: мұндайға оңайлықпен рұқсат етпейді.
Сол түні жер ошақ басында сүт пісіп жатты. Ауыл шетінде сүт машинасының ызыңы естіледі: біреулер сүтті тартып алып, жайбарақат отырады. Оспан да сондай машина алмақшы болғанда, Шәрипа «ата-бабам малдың ағын сатып күн көрмеген» деп бет бақтырмап еді. Енді соған өзі іштей өкініп жүрді.
Оспан: «Жіберші баланы, барып көңілін көтеріп қайтсын» дегенде, Шәрипа шамданып, оны ауыр сөзбен қағытты. Сүт тасыды, қазан ернеуінен асты — бірақ Шәрипа отты ысырып, сүтті басуға да қарамады. Ашуын Оспаннан алды.
Ақыры екеуі бір-бірінің ішкі шегіне тиіп тынды. Оспан да үнсіз қалмады. Сол түннен кейін Шәрипаның ішінде бұрынғыдай өршіл сенім емес, өзге бір қорқыныш ұялады.
Жұмсарған мінез: іштен сынған жігер
«Құлыптағы» алғашқы ойын Оспанның үйіне үлкен өзгеріс әкелді. Сол түнгі текетірес Шәрипаның санасына бір шындықты сіңіргендей болды: Оспан жалғыз күн көре алады, ал Шәрипа Оспансыз күн көре алмайды.
Үй ішіндегі үн
Шәрипа бұрынғыдай сөз таластырмады. Ұлбосынға да жекірінуді азайтты. Қыз бір нәрсе сұраса: «Әкеңнен сұра» деп, жай ғана жауап қайтаратын болды.
Оспанның өкініші
Жиырма жыл бірге тұрған жарының жабығуы Оспанға батты. Ол да қатты айтқанына өкінді, «заман біздікі емес, жастікі» деп жұбатпақ болды.
Жаңа билік, жаңа мінез: Балжанның келуі
Күзге қарай аудан өмірі тіпті қайнады: мектепке бала толды, сырттан оқытушылар келді, бәріне пәтер керек. Үй есебін алу үшін ауылдық кеңестен Балжан келді — қолында портфель, басында қызыл орамал. Шәрипа бұрын Балжанды жаратпайтын, бірақ бұл жолы күтпегендей жұмсарды.
Балжан Ұлбосынмен қалжыңдап: «Үйден шықпайтын не қылған қызсың? Ойынға, жиылысқа барып жүруің керек қой» деді. Ұлбосын «әдет қылмаған соң барғым келмейді» деп жауап қатты — сөзі сыпайы болғанымен, ішкі түкпірінде еркіндікке қарай ыңғай байқалатын.
Үйге түскен мұғалім: тыныштықтың жаңа сыны
Шәрипаның үйіне Әбулақап деген жас мұғалім қонаққа түсті. Мектепті биыл бітірген, көп сөйлемейді; үйге келсе де қағазына үңіледі. Тәрбиелі, таза, тыңғылықты қалпы бар.
Оспанның сұрағы, Ұлбосынның қызаруы
Оспан шыдамай, мұғалімнің ата-тегін, елін, жағдайын сұрай бастады. Ұлбосын бұған қысылып: «Жұмыс істеп отырған адамның мазасын алмаңыз» деді. Ал Әбулақап күлімсіреп, сұрақтан қашпай, байыппен жауап берді.
Әңгіме ел ішіндегі жаңа ұғымға ұласты: артель, ортақ мал, ортақ мүлік. Пайдалы деп түсіндірілгенмен, Оспанның көкірегінде бір түйткіл қалды — «болмай қалса қайтеміз» деген күмән.
Осылайша, бір үйдің ішіне сыйған үш тағдырдың ортасында — дәуірдің үлкен ағысы жүріп жатты: ананың қорқынышы, әкенің күдігі, қыздың үнсіз еркіндігі.