СҮЙІНІШҰЛЫ ҚАЗТУҒАН
Қазтуған тұлғасы: дәуір айнасы
Сүйінішұлы Қазтуған — өз заманының әрі батыры, әрі ақыны, әрі күйші, әрі шешені болған тұлға. Халық жадында ол «сегіз қырлы, бір сырлы» болмысымен сақталды. Қазтуғанның көпқырлылығы мен ішкі қуаты оның бір толғауындағы өзін-өзі бейнелеуінен-ақ анық көрінеді.
Толғаудан үзінді
«Бұдырайған екі шекелі,
Мұздай үлкен көбелі,
Қары ұнымы сұлтандайын жүрісті,
Адырнасы шайы оққа кірісті,
Айдаса қойдың көсемі,
Сөйлесе қызыл тілдің шешені,
Ұстаса қашағанның ұзын құйрығы,
Қалайылаған қасты орданың сырығы,
Билер отты би соңы,
Би ұлының кенжесі,
Буыршының бұта шайнар азуы,
Бидайдықтың көл жайқаған жалғызы,
Бұлт болған айды ашқан,
Мұнар болған күнді ашқан,
Мұсылман мен кәуірдің
Арасын бұзып өтіп дінді ашқан —
Сүйінішұлы Қазтуған!!!»
Бұл жолдарда Қазтуған өзін тек жауынгер ретінде ғана емес, сөздің де, күйдің де иесі ретінде танытады. Оның шешендігі мен көсемдігі, айбарлы мінезі мен рухани миссиясы қатар өріліп, бір тұлғаның ішіндегі тұтастықты көрсетеді.
Тарихи ахуал және жыраудың мұңы
Алтын Орданың шаңырағы құлап, Еуразияның Ұлы Даласын көктей көшкен көшпелілердің еңсесі түскен шақта, Қазтуған сұңқылдап тұрып жоқтау айтқан әйгілі тұлғалардың бірі болды. Ол өткенін қимай, бүгініне риза болмай, болашағына секеммен қарап өткен жырау ретінде ел жадында қалды.
Өткенге аңсардың себебі
Қазтуғанның өткенді қимауы — тарихи жадпен тамырлас күй. Шыңғыс ханның шаңды жорығынан кейін араға бірер ғасыр салып, түркі тайпалары қайта ес жиып, еңсе көтеріп, қайта тұтастанудың нышанын таныта бастаған еді. Сол кезеңде Алтын Орданың айбары алысты-жақынды мойын бұрғыза бастаған болатын.