Қазақша рефераттар

Қожа бір күні базарға барғалы жатса, қатыны бір кесе беріп

I. Ақыр заман және отын болған киім

Бір күні Қожаның үйіне шәкірттері жиналып келсе, қора ішінде бір семіз тоқты тұр екен. Бұл — Қожаның сойғалы семіртіп отырған тоқтысы. Шәкірттері Қожаның аңқаулығына сеніп, оны алдап, тоқтыны сойғызбақ болып, жанына жиылып:

— Қожеке-ай, мына тоқтыға көп еңбекті босқа сарп қылғаныңыз-ай! Енді қызығын көрмей қаласыз-ау!

Қожа: — Е, неге, неге қызығын көрмеймін? — дейді.

Шәкірттері: — Ойбай, қайдан көресіз, ертең ақыр заман болады екен, — дейді.

Қожа ойланып: — Ендеше, тоқты далаға бос қалмасын. Мұны бірдеңе қылайық, соның амалын табыңдар, — дейді.

Шәкірттері: — Ендеше, мұны дарияның жағасына апарып сояйық та, сонда асып жейік. Сөйтіп, қызығын көріп өлейік, — деседі. Қожа: — Құп, — дейді.

Сонымен, дария жағасына барып, тоқтыны сойып, етін қазанға асады. Шәкірттер Қожаға: — Сіз қазанға от жағып отырыңыз, біз суға түсіп келейік! — деп, тегіс кетіп қалады.

Біраздан соң шәкірттер әбден шешініп, киімдерін жағаға тастап, өздері суға түсіп кетеді. Олар шомылып жатқанда, Қожа барып, бәрінің жағалаудағы киімін жиып әкеледі де, қазанның астындағы отқа жағып, етті пісіріп отыра береді.

Бір мезетте шәкірттер судан шығып, киімдерінің жоқ екенін көреді. Сөйтіп, жалаңаш күйі Қожаға келіп: — Киім көрдіңіз бе? — дейді.

Қожа сабырмен: — Көрдім. Бәрін әкеліп, отқа жағып жібердім, — дейді.

Шәкірттері абдырап: — Ойбай-ау, не дейсіз? Мұныңыз не? — дескенде, Қожа:

— Е, өздерің ертең ақыр заман болады дегендерің қайда? Олай болса, киім неге керек? Одан да мына жеп өлетін ет піссін деп, мен әдейі отын қып жақтым. Керегімізге жараттым, — депті.

Негізгі ой

  • Жалған қорқыныш алдауға негіз болады, бірақ ол өз иесін де әшкерелейді.
  • Ақылдың ұтқырлығы — күтпеген жағдайда дұрыс сұрақ қоя білуде.

II. Қазы мен «алтын» деп ұққан тас

Бір күні Қожа біреумен дауласып, қазыға жүгінеді. Қазы екеуінен де жауап ала бастайды. Сонда Қожа сөйлей отырып, қойнынан жұдырықтай тастың шетін шығарып көрсетеді де, қазыға ым жасайды.

Қазы мұны параға ишара деп түсініп, тергеуді Қожа жағына бейімдеп, ақырында билікті Қожаның пайдасына шығарады.

Енді Қожа кеткелі тұрғанда, қазы оны тоқтатып қалады. Екінші адам шығып кеткен соң, үй оңашаланғанда қазы: — Кәне, әлгің қайда? Бер, алтынды, — дейді.

Сөйтсе, қазы тасты көргенде: «Мынау осындай алтын берем деп тұр екен» деп ойлапты. Қожа бұған:

— Жоқ, тақсыр, менің белгіімді сіз ұқпапсыз. Менде ондай алтын болушы ма еді? Айтқаным: «Билікті дұрыс айт, әйтпесе мына таспен ұрамын» дегенім еді! — депті.

Негізгі ой

  • Парақорлық күдігі — адамның өз ішіндегі әлсіздікті көрсетеді.
  • Ымның екіұштылығы біреуді масқараға қалдыратын айна сияқты.

III. Ұрыға «көшке көмектесу» және төңкерілген кесе

Ұрылардың арбасына өзі жүк тасыған Қожа

Бір күні Қожа ұйықтап жатса, үйіне ұры кіреді. Ұры көп екен: үй ішіндегі нәрселердің көбін алып, сыртқа шығарып жатады. Қожа оянып, мұны көріп жатады да, бір кезде өзі де қалған заттарын шығарыса бастайды. Тоқтамастан апарып, ұрылардың арбасына салып жатады.

Ұрылар аң-таң болып: — Е, мұның не? — дегенде, Қожа:

— Е, біздің үй көшіп жатқан жоқ па? Көмектеспей, жалғыз сендерге тасытып қойғаным обал емес пе? — депті.

Негізгі ой

  • Айлаға айла — қорғанудың бір тәсілі.
  • Мысқыл кейде күштен де өткір.

Майды «кесенің сыртынан» алып қайтқан оқиға

Қожа бір күні базарға барғалы жатса, әйелі бір кесе беріп: — Осыған ерітілген май құйғызып әкел! — деп тапсырады.

Қожа май сатушыға барып, майды таразыға өлшетіп алады да, кесесіне құйғызады. Май кеседен асып кетеді. Сатушы: — Сыймайды ғой, енді қайда құямыз? — дегенде, Қожа жалма-жан кесені төңкеріп:

— Е, қалғанын мына жағына құй! — деп, кесенің сыртқы түбін тосады.

Осылайша қалғанын құйғызады да, кесені сол күйінде ұстап, үйіне келеді. Мұны көрген әйелі: — Сіңір-ау, мұнша аз алғаның не? Мұны не деп алдың? — дегенде, Қожа: — Жоқ, жалғыз бұл емес, мына жағында да бар, — деп кесені енді шалқасынан көтеріп қалады. Сөйтіп, бар майды төгіп, тауысады.

Негізгі ой

  • Сөзді тура түсінудің соңы кейде күлкілі жағдайға апарады.
  • Қожаның мінезі — қарапайым тапсырманың өзін қисынсыз «логикамен» орындау.

Қысқа түйін

Бұл қысқа хикаяларда Қожа әр жағдайды әзілмен де, тапқырлықпен де шешеді: бірде алдамақ болғандарды өз қақпанына түсіреді, бірде әділетсіздіктің «ішкі есебін» әшкерелейді, бірде ұрының да, өз үйінің де абыр-сабырын күлкіге айналдырады.

  • Тапқыр жауап — әңгіменің негізгі қаруы.
  • Күлкі — мінезді де, қоғамдағы мінді де көрсететін әдіс.
  • Екіұштылық — әр оқиғаның түйінін күтпеген жерден шешеді.