Дәниел болса Күнтуардың жалғыз баласы

Көктемді кім сүймейді?

Біреу үскірік қысты ұнатады, біреу алтын күздің сарғыш сағынышын қадірлейді, енді бірі шат көңілдей жазды жақсы көреді. Ал кей адам үшін төрт мезгілдің тоғысқан, үміт пен тілек бас қосқан шағы — хош иісті көктем. Бұл — қуаныш нұрына бөленген жүздер көбейіп, махаббат көздер молая түсетін уақыт.

Дымқыл тартқан жер бетінде көк балауса, бетеге, киікоты, маралоты дүр көтеріліп, жайшылықта иіс бермейтін аюбалдырған, сасыр, шетеннің өзі жұпар шашады. Қыс бойы сұрланып, суық желден үрпиіп тұрған қарағай, емен, ақ қайыңдар жасыл жапырақтарын жайып, шыңқай бояулы суреттей жадырай қалады.

Жыл құстары қайта оралып, жер мен көкті қиқуға бөлейді. Күміс көлдер мен көгілдір өзендер үстінде аққу, қаз, үйрек жыпырлап жүзіп, қоңыр әуенге ұқсас у-шуымен құлақ тұнады. Қызғалдақ пен сарғалдақ үкілі басын сылаңдатып, көздің жауын алады. Сай-салада сылқ-сылқ күліп аққан қар суы мен мұз бұлақтар дүниені жаңа туғандай жасартады.

Алматының көктемі: тау мен қаланың көркем келісімі

Әсіресе Алматының көктемі бөлек. Көк аспанмен құшақтаса біткен ақ сәлделі Алатаудың қарлы құздарына мамық бұлт қонады, күншуақ баурайына қою тұман ұйиды. Қыңыр жоталы, күдір жартасты жақпар тау өңірлерін жасыл қарағай мен шырша тұтаса жапқан.

Қошқыл қойнауларында жас баланың көз жасындай мөлдір, қаңтардың мұзындай суық, гүрілдей бұрқасынған тау өзендері ағады. Ал биіктегі қарлы шыңдар көк аспанның кеудесіне қадалған алып күміс найзалардай әсер етеді. Көктемгі тау әлпеті — сұсты да сәнді, алыстағыдай көрінсе де бүгінгідей жақын.

Жасыл бақтың ортасында биіктеу етіп салынған, көгілдір қаңылтыр шатырлы, қызыл кірпіштен қаланған әдемі үйдің алдыңғы жағында Медеуге қарай созылған ұзын асфальт жол жатыр. Бұл — археология маманы, әйгілі инженер Күнтуар Құдайбергеновтің үйі.

Көктем тыныштығындағы ауыр ой

Күнгей жақ терезе ашық. Ғалым төр жақтағы үлкен үстел басында бір затты қайта-қайта шолып отыр. Бүгін бақтағы жапырақ сыбдыры да, үй ішіндегі маужыраған тыныштық та ерекше бір салмаққа толы.

Осындай әлем қуанышқа кенелген көктемде қайғы болуы мүмкін емес сияқты. Бірақ өмір мың қырлы: қуаныш пен өкініштің қай бұрыштан қарсы шығарын ешкім болжай алмайды.

Көне құмыра және сақтардың “аң стилі”

Күнтуар көне құмыраны өзіне жақын тартып, қасында жатқан үлкейткіш әйнекпен алқым тұсындағы қашалған суретке үңілді. Барысқа ұқсаған, қанды тырнақты адуынды аң дала маралын алқымынан қысып жатыр. Бұл — археологтар “аң стилі” дейтін сақ өнерінің таңбасы екенін ол бірден аңғарды.

Затты Күнтуардың жас әріптестерінің бірі Есіл өзені басталатын Теңіз көлінің маңынан тауып әкелген. Экспедиция басқа да ойға қалдыратын талай жәдігер тапқанымен, бүтін күйіндегі осы құмыра ғалымды айрықша қызықтырды: қай тайпаға тиесілі, қай дәуірдің ізі?

Бұл құмыра Күнтуардың ғұмыр бойғы ізденісінің бір сауалын қайта тірілтті. Бірақ дәл бүгін оның ойын ғылым емес, әлдеқайда басқа нәрсе торлап алғандай еді.

Ескі достың бір ауыз сөзі

Ғалым кенет күрсініп, үлкейткіш әйнекті үстелге тастай салды да, кабинетін кезіп жүріп кетті. Алпысқа таяса да бурыл шашы қоп-қою, иығына ұйыға түседі. Орта бойлы, төртбақ денесі мығым, жүрісі қажырлы. Тек үлкен ойлы қоңыр көздері ғана шаршағанын білдіреді.

Оның бүгінгі кейпі — ішкі дүниесі шошынған адамның кейпі. Бұлай жабырқататын себеп біреу: Ерғазының бір ауыз сөзі. Өзге біреу мән бермей қоя салуы мүмкін еді, ал көңілі таза, арға берік Күнтуар үшін ол сөз сойылмен ұрғандай әсер етті.

Достық, соғыс, “диплом” және адамдық сын

Күнтуар мен Ерғазы бірін-бірі жігіттік шақтан біледі. Университетте қатар оқыған, кейін соғыс екеуін екі жаққа айдады. Күнтуар алдыңғы шепте аяғынан қатты жараланып, елге оралып қызметке кірді. Ерғазы да соғыстан қолы жаралы күйде қайтты.

Күнтуар досына жәрдем бергісі келді: уақытша өз мекемесіне кіргізбек болды. Бірақ мекеме басшылығының бірі Ермағамбет күмән білдіріп, ең алдымен дипломының жоқтығын алға тартты. Күнтуар досының намысына тиетін тұстарды жасырды, ал Ерғазы болса: диплом қорғайтын жағдайым жоқ, бірақ білімім бар, өмір мен соғыс бәрін тексеріп берді деген уәж айтты.

Күнтуар университеттегі профессор Арташовпен сөйлесіп, мәселені кеңесте көтеруге көндірді. Көп ұзамай Ерғазы диплом алды, кейін оны ұятқа қалдырмай, сол материалдарымен жұмысты толықтырып тапсырды. Күнтуар да мекеме басшысы Гудкинге кіріп, жас инженерді қызметке алдырды.

Мансаптың өрлеуі және тағдырдың шегінісі

Соғыс аяқталған соң Ерғазы өз мамандығына ауысты, Ақгүл атты ақжарқын, кербез әйелмен отбасын құрды. Бір жыл өтпей кандидаттық қорғады. Кейін ғылыми-зерттеу институтына директор болып, соңынан Алматыға оралып докторлық диссертация қорғап, профессор атанды.

Ал Күнтуардың жолы күрделірек болды. Тағдыр тосын бұрылып, отбасындағы ауыр жағдайлар оның қызметіне әсер етті: жұмыссыз қалды, кейін әрең дегенде қайтадан инженерлікке ілікті. Уақыт өте ол да өз мақсатына жетіп, археологияда аты танылған ғалымға айналды. Бірақ ескі достардың арасы ұзаққа үзіліп кетті: Күнтуарды Ерғазы өзі іздеп келмеді.

Кейін тағдыр оларды қайта тоғыстырды. Қиын күнде көрген жәрдем ұмытылмайды: Күнтуар ескі досын бұрынғысындай қарсы алды. Алайда бұл кезең Ерғазы үшін де сәтсіздіктер кезеңі еді: директорлыққа басқа адам бекітілді, өзі орынбасарлықта қалды, Академиядағы сайлауда дауысы жетпей қалды. Соңында институттағы тартыс ушығып, Ерғазы кінәні беделді академик Вергинскийден көрді.

Ғылымда не қымбат: басқару ма, ашу ма?

Ерғазы араша сұрап Күнтуарға келді: “Академикпен бір сөйлессем, түсініссем” деді. Күнтуар Вергинскийді кеңпейіл, әділ адам деп білетін, өзі де одан талай рет қолдау көрген. Бірақ академиктің Ерғазы туралы бұрыннан қалыптасқан пікірі бар еді: өндірісте бір күн істемеген адам өндіріс мұңын зерттейтін институтты қалай басқарды деген сауал оны ойландырған.

Әңгіме тереңдеген сайын мәселе бір адамның мансабынан асып, ғылым мен ардың, тәжірибе мен атақтың, достық пен мүдденің түйіскен жеріне келіп тірелгендей. Көктемнің сыртқы шуақты тыныштығының астында дәл осындай күрделі дауыл бұғып жатуы мүмкін еді.