Бірер күннен кейін Қазақстан - телеарнасына облыстық, аумақтық сайлау комиссиясының мүшесі сөз алып
Домалақ арыз дәуірі: тыйым, үміт және жаңа «сенім»
Арызқойлардың соңғы буыны — домалақ арыз жазушылар — аузы енді аққа тиіп, қаламы қатая бастаған тұста-ақ «домалақ арыз қаралмасын» деген пәрмен шығып, бәрі қиянға бет алғандай, қылтасынан қиып түскендей болды. Иіндеріне су кетіп, еңселері езілген шақта қоғам бір басқа науқанға көшті: маскүнемдік пен алкоголизмге қарсы күрес өріс алды.
Жұмыс уақытын жұмысқа жұмсамай, көше кезіп, дүкен аралап кететіндер сыра бөшкелерінің маңына гүлге қонған арадай гуілдесіп, дүрілдесіп жататын. Соларды «қатаң тәртіпке шақырудың» пышағы ол кезде май үстінде еді: талайды тағынан тайдырып, талайды қара нансыз қалдырған. Жұрт «жазғыштан» (арызқойдан) именетін; бармағы балға малынған жемқор басшы мен парақорлар қауіптенуі, тіпті қорқуы да заңды көрінетін.
Қорыққан кім, именген кім?
Ең сорақысы — пара алуға, ішіп-жеуге, ұрлық-қарлыққа «мүмкіндігі жоқ» сорлылардың да өзінен айбығып тұрғанын көргенде, кейіпкердің көңіл түкпірінде бір мысқыл оянатын: «Апам тойға барса, мен де барамынның» кері ғой…
Сөйтіп жүргенде, күні кеше келместің кемесіне мінген кеңсе үкіметі өзімен бірге талайдың есін тандырған, талайдың жанын күйдірген арызқой, пәлеқұмарларды да құрдымға тартып кеткендей еді. Қанша күйініп күңкілдесе де, арызды қарап-тексермек түгілі, құлақ түретін тірі жан қалмаған.
Бірақ «өлмегенге өлі балық» дегендей, бір күні Сенім телефоны пайда болды. «Орнында бар оңалар» деген осы ма екен? Әйтпесе ел де орнында, жер де орнында: жең ұшынан жалғасқан сүлік тектес жемқорлар да, арандай аузын ашқан парақорлар да айдың арғы бетіне көшіп кетпеген. Қиял-ғажайып ертегідегі әбжылан, айдаһар, көлтаусарлардай көзге түсіп, тырнағына іліккенді жұтып жатқандай.
«Бұрынғы» мен «қазіргінің» айырмасы
Кейіпкердің ішін өртеген өкініш осы арада қылп ете қалды. Совхоздың бірер малын өз пайдасына жаратқандарды да, 30–50 мың рубльді қаға берісте қалтаға басқандарды да, тіпті оқу орындарында бейшара студенттен бес-он рубль алғандарды да «домалақ арызбен» індеріне су құйып тықсырған күндер өтті.
Ал қазір ше? Жүздеген миллионды шып-шырғасын шығармай, қалта-қапшыққа салмай-ақ шетелге аударып, артынан өздері де аттанып кететін обырларға «әй, мұның қалай?» деп жақ ашатын жан аз. Есесіне, айтқандардың аузын қарып, көргендердің көзін шығаруға бейілдер көп сияқты.
Сенім телефонының бағыты да белгілі болды: сайлау заңын бұзушыларды әшкерелеу. Бұл да «былықтың былқылдап, шылықтың шылқылдап», жең ұшынан жалғасқан жалмауыздықтың жалпаңдап тұрған жері емес пе деген күдік көңіл түбінде бүлк етті.
Ол ұзақ ойланды. Ақыры, санасына бір таныс елес — «сайтандай ой» — сап ете қалды: кеңес дәуірінде өз домалақ арызының құрбаны болған біреу бар еді. Таяуда осы қаладағы тойда кездескенде әлгі адам: «Оу, сіз де осында екенсіз ғой! Ауылда домалақ арыз жазатын да ешкім қалмады енді», — деп мысқылдай қарап еді.
Нысана табылды
Сұрастыра келсе, әлгі «ит» осындағы мекемелердің бірінде бастық екен, сонымен қатар учаскелік сайлау комиссиясы төрағаларының бірі болып шықты. Сол сәтте ол Сенім телефонына айтылатын арыздың бас кейіпкерлігіне өз аяғымен сұранып тұрғандай көрінді.
Газетте көрсетілген нөмірді дереу терді. Әлгі басқаратын сайлау учаскесінде бірнеше сайлаушының тізімге ілікпей қалғанын айтты. Артынша тізімге «еніп кеткен» марқұмдардың атын тізбеледі. Сосын мынадай сауал тастады: «Сайлаушы Жәкенов қудалауға ұшырады. Учаскелік сайлау комиссиясының төрағасы Сайран Сарымсақұлы Сарбасов қайда қарап отыр?»
Бірер күн өткенде Қазақстан телеарнасынан облыстық, аумақтық сайлау комиссиясының мүшесі сөз алды: «Қаратомар қаласында ондай сайлау учаскесі атымен жоқ. Ал марқұм болды деген сайлаушы міне, енді соған сөз берейік», — деді.
Ащы әшкерелеу
«Тірі адамды марқұм деу — барып тұрған ұятсыздық», — деп түйреп өтті де, қоңырау иесін, яғни кейіпкердің өзін тәлім-тәрбиесімен қоса түк қалдырмай түйреді.
Сонда Сенім телефоны дегені… осы ма? Ол сорлы «өлгені тіріліп, өшкені жанғандай» қуанып жүрсе… Жүрегі сыздап, ішінен: «Сенген қойым сен болсаң…» — деп күбірледі де, өкініштен өкіріп жылап жіберді. Оны жұбататын жан табылмады.
Сүлеймен Баязитов