Қаржы жүйесі

1993 жылғы ақша реформасы: теңгенің енгізілу себептері мен кезеңдері

Қазақстан Республикасында 1993 жылы ақша реформасын жүргізудің негізгі себебі — ақша айналысын тұрақтандыру қажеттілігі болды. КСРО ыдырағаннан кейін екі жыл бойы кеңестік рубль бұрынғы одақтас республикалардың орнына құрылған ТМД елдерінде ортақ төлем құралы ретінде қолданылды. Бұл жағдай ұлттық ақша-несие саясатын дербес жүргізуді қиындатты және инфляциялық қысымды күшейтті.

Алғышарттар

1991 жылғы қаңтарда КСРО Мемлекеттік банкінің 1961 жылғы үлгідегі банкноттарын төлемге қабылдамау және оларды айырбастау тәртібімен қолма-қол ақша беруді шектеу туралы президент жарлығы шықты.
1992 жылдың бірінші жартысында Қазақстан Президенті, Үкіметі және Жоғарғы Кеңес ұлттық валютаны енгізудің қажеттілігін түсініп, оны дайындауға арналған арнайы топ құрды.
Ұлттық валютаны басып шығаратын шетелдік компаниямен келісім жасалып, банкноттардың дизайны мен өндірісі құпия түрде ұйымдастырылды.

Басып шығару

1993 жылғы наурызда Англияда орналасқан Harrison & Sons жеке фабрикасында ұлттық валютаның қажетті мөлшері дайындалып, Алматыға жеткізілді.

Енгізу туралы жарлық

1993 жылғы 12 қарашада Қазақстан Президенті Н. Назарбаев ұлттық валютаны енгізу туралы жарлық шығарды. Жарлыққа сәйкес 1993 жылғы 15 қарашадан бастап Қазақстанда ұлттық валюта — теңге енгізілді, ал 18 қарашадан бастап теңге заңды төлем құралы ретінде бекітілді.

Ақша жүйесі: ұғымы және Қазақстандағы құқықтық негіз

Елдегі ақша айналысын жалпы мемлекеттік заңдармен реттеу және ұйымдастыру ақша жүйесі деп аталады. Әрбір мемлекеттің өз ұлттық ақша жүйесі бар.

1995 жылғы құқықтық негіз

Қазақстан Республикасының ақша жүйесі 1995 жылғы 30 наурыздағы «Қазақстан Республикасының Ұлттық банкі туралы» Қазақстан Республикасы Президентінің заң күші бар жарлығына сәйкес ұйымдастырылды. Бұл құжат ақша айналысын ұйымдастырудың қағидаттары мен нысандарын айқындап, ресми ақша бірлігін, ақша белгілерінің эмиссиясын, монеталарды жасау тәртібін, сондай-ақ ақша айналысын ұйымдастыру және реттеу ережелерін бекітті.

Ақша жүйесінің негізгі элементтері

Ақша бірлігінің атауы: Қазақстан Республикасының ақша бірлігі — 1 теңге, ол 100 тиыннан тұрады.
Ақша белгілерінің түрлері: Қазіргі таңда Қазақстанның ақша белгілері — номиналы бойынша төлемнің барлық түріне қабылданатын банкноттар мен монеталар. Олар Ұлттық Банктің міндеттемелері болып табылады және оның активтерімен қамтамасыз етіледі.
Эмиссия тәртібі: Қолма-қол ақшаны шығару, оның айналысын ұйымдастыру және айналымға енгізу Ұлттық Банк тарапынан жүзеге асырылады. Банкноттар мен монеталар, әдетте, қолма-қолсыз ақша эквивалентіне айырбастау арқылы (сату нысанында) айналымға шығарылады.

Ақша жүйелерінің тарихи түрлері

Ақша түрлері заңды төлем құралы болып табылатын қағаз және несие ақшаларымен шектелмейді. Тарихи тұрғыдан ақша жүйелерінің металлға негізделген бірнеше нысандары қалыптасты.

Биметаллизм

Биметаллизм — жалпы құн эквиваленті рөлін заңды түрде екі металл (алтын мен күміс) атқаратын ақша жүйесі. Алтын және күміс монеталар кең көлемде соғылып, еркін айналысқа түсті.

Биметаллизмнің негізгі түрлері

Параллельді валюта жүйесі: алтын мен күміс монеталар арасындағы арақатынас металдардың нарықтық бағасына сәйкес стихиялы түрде қалыптасты.
Қосарланған валюта жүйесі: арақатынасты мемлекет бекітті.
«Ақсақ» валюта жүйесі: күміс монеталар алтынға тәуелді белгі рөлінде қалды.

Монометаллизм

Монометаллизм — жалпы эквивалент рөлін бір ғана металл атқаратын ақша жүйесі. Тарихта алтын және күміс монометаллизмі кең тараған.

Алтын монометаллизмі

Ұлыбританияда — 1816 жылы; Германияда — 1871–1873 жылдары; Францияда — 1876–1878 жылдары; Ресей мен Жапонияда — 1897 жылы; АҚШ-та — 1900 жылы енгізілді.

Күміс монометаллизмі

Ресейде — 1834–1852 жылдары; Үндістанда — 1852–1893 жылдары; Нидерландыда — 1847–1875 жылдары қолданылды.

Қаржының қызметтері және мемлекеттік басқарудағы рөлі

Мемлекеттің қаржы қызметтері көптеген және алуан міндеттерді орындау арқылы көрінеді. Негізгі үш бағыт: қорларды құру, бөлу және пайдалану. Бұл қызметтердің маңызды қыры — әлеуметтік-экономикалық бақылау.

Қаржы жүйесінің қамту аясы

Мемлекет бюджет қаражатын, мемлекеттік кәсіпорындардың қаржысын, сақтық қорларын және несие ресурстарын құру, бөлу және пайдалану арқылы ықпал етеді. Бұл ықпал орталықтандырылған және орталықтандырылмаған ақша қорларына, сондай-ақ шаруашылық жүргізудің әртүрлі меншік нысандарындағы ұйымдардың қаражатына таралады.

Басқару деңгейлері

Жоғары деңгей: Жоғарғы Кеңес.
Атқарушы билік: Президент және Министрлер кабинеті (Үкімет).
Жергілікті деңгей: жергілікті атқарушы органдар мен әкімдіктер.

Кәсіпорындағы қаржылық жоспарлау: мақсаттар, қағидаттар, әдістер

Экономиканы реттеу жүйесінде кәсіпорын деңгейіндегі қаржылық жоспарлаудың рөлі ерекше. Қаржылық жоспарлау — кәсіпорынды қажетті қаржы ресурстарымен қамтамасыз ету, қаржылық қызметтің тиімділігін арттыру және негізгі қаржылық көрсеткіштерді жүйелі түрде жоспарлау процесі.

Қаржы жоспары нені қамтиды?

сұранысқа ие тауарлар мен қызметтерді айқындау;
қаржыландыру көздерін таңдау;
қаржы ресурстарын үйлестіру;
қаржылық төлемдердің орындалуын бақылау.

Қаржылық жоспарлаудың негізгі 3 қағидаты

Сәйкестік қағидаты: ағымдағы активтерді сатып алуды қысқа мерзімді қаржы көздері есебінен жоспарлау (қысқа мерзімді банк несиесі немесе жеткізушіден коммерциялық несие).
Жұмыс капиталына тұрақты қажеттілік қағидаты: айналым қаражаты қысқа мерзімді қарыздар сомасынан жоғары болуы тиіс.
Ақша қалдығын артық ұстамау қағидаты: жоспарлау кезінде есепшоттағы қаражатты шамадан тыс төмендетуге де, қажетсіз артық жинақтауға да жол бермеу керек.

Жоспарлаудың негізі: болжау және шешім қабылдау

Қазіргі тұжырымдамаларға сәйкес, жоспарлау екі құрамдастан тұрады: болжау және шешім қабылдау.

Қаржылық болжаудың негізгі әдістері

1) Экстраполяция әдісі

Қаржылық көрсеткіштерді өткен кезеңдер динамикасына сүйене отырып, салыстырмалы тұрақты өсу/төмендеу қарқынымен түзету арқылы болжау.

Кемшіліктері: ішкі шаруашылық резервтерді жеткілікті ашпайды және материалдық әрі ақша ресурстарын пайдалануға теріс әсер етуі мүмкін.

2) Нормативтік әдіс

Жоспарлы қаржылық көрсеткіштерді белгіленген нормалар мен нормативтер негізінде есептеу.

3) Математикалық үлгілеу

Процестің моделін құру және оны қаржы саласындағы есептеулер мен шешімдерге қолдану.

4) Баланстық әдіс

Шығындардың оларды жабу көздерімен үйлесуін, сондай-ақ өндірістік және қаржылық қорлардың өзара сәйкестігін қарастыру.

5) Сараптамалық бағалау әдісі

Жоспарлау объектілерінің негізгі параметрлерін анықтауда білікті сарапшылардың тәжірибесіне сүйену.