Қазақша рефераттар

Махамбет поэзиясы - ерліктің, өрліктің поэзиясы

Махамбет Өтемісұлы: өмірі, күресі, поэзиясының қуаты

XIX ғасырдағы қазақ әдебиетінің ең көрнекті тұлғаларының бірі — Махамбет Өтемісұлы. Ол 1804 жылы қазіргі Батыс Қазақстан облысы, Орда ауданына қарасты Бекетай құмында дүниеге келіп, 1846 жылдың қазан айында қастандықпен қаза тапты.

Қысқаша деректер

  • Өтемістің он баласының ішінде Махамбет — Бекмағамбеттен кейінгі екінші перзент.
  • Жастайынан хан ордасында тәрбиеленсе де, әділетсіздік пен теңсіздікті көріп, көп ұзамай халық жағына өтті.
  • 1829 жылы халықты қолдағаны үшін қамауға алынып, түрме азабын тартты.

Көтеріліс жылдары және қасіретті тағдыр

Махамбеттің қоғамдық күрестегі орны Исатай Тайманов бастаған шаруалар көтерілісімен тікелей байланысты. Ол — көтерілістің ең белсенді ұйымдастырушыларының бірі, әрі жалынды жыршысы, трибун ақын болды.

Негізгі тарихи кезеңдер

  1. 1836 жыл, 14 сәуір

    Исатай мен Жәңгір хан кездеседі. Ханның қайын атасы Қарауылқожаның ауылына шабуыл жасалады.

  2. 1837 жыл, 2 қараша

    Көтерілісшілер хан ордасына қайта аттанады.

  3. 1838 жыл, 12 шілде

    Орыс әскерімен шайқаста Исатай қаза табады. Осыдан кейін Махамбеттің ауыр, азапты күндері басталады.

  4. 1846 жыл

    Махамбет Орынбор түрмесін де көреді. Ақыры өз үйінде қастандықпен өлтіріледі.

Мазары

Ақынның бейіті Атырау облысы, Индер ауданы аумағында, Индер кентінен оңтүстік-шығысқа қарай шамамен 40 шақырым жерде орналасқан.

Поэзиясының өзегі: ерлік, өрлік, азаматтық міндет

Махамбет өлеңдері — ерлікке, өрлікке үндеген жырлар. Ақын өз заманының ең күрделі сұрақтарына жауап іздейді: ел қандай болуға тиіс, азаматтың міндеті қандай, күрестің мәні неде? Оның жырларында хан-сұлтандардың озбырлығы мен әлеуметтік теңсіздікке қарсы үндеу айқын сезіледі.

Жорық рухы

Кейбір толғауларында ердің ісі — жорықтың қиындығына төзу, белді бекем буу, рухты сындырмау екенін айтады.

Жауын жеңу мұраты

Басқа өлеңдерінде ерлік — жауын жеңу, қасқайып шайқасу, мақсат жолында тайсалмау деп толғайды.

Исатай бейнесі: батырлықтың символы

Ақын Исатай жолдасын жырға қосып, нағыз ердің көркем тұлғасын жасады. Махамбет поэзиясында ел үшін қан төккен, жұрт бақыты үшін бел буған ерлер бейнесі жиі ұшырасады. Сол ерлердің бастаушысы ретінде Исатай — халық үшін жанын қиған батыр, жүректілік пен өрліктің символы.

Исатайға арналған жырлардан аталған атаулар

«Исатай деген ағам бар» «Мұнар күн» «Тайманның ұлы Исатай» «Мінкен ер» «Тарланым» «Исатайдың сөзі» «Мінгені Исатайдың Ақтабаны-ай»

Бұл туындыларда Исатайдың ел бастаған ер ретіндегі болмысы тұтастай сомдалады.

Жыраулар дәстүрінің жалғасы және жаңашылдық

XV–XVIII ғасырлар жыраулар поэзиясы өз дәуірінің шежіресі, батырлар ерлігінің дастаны болса, Махамбеттің Исатай туралы өлеңдері — сол дәстүрдің заңды жалғасы. Үмбетей, Ақтамберді, Бұқар жыраулар Абылай, Бөгенбай, Қабанбай секілді тұлғаларды сомдаса, Махамбет Исатайдың биік бейнесін үлгі етті.

Сонымен бірге, Махамбет толғаулары түр жағынан ескі арнаны сақтағанымен, мазмұны, жалынды пафосы, жігері арқылы қазақ поэзиясына айрықша жаңалық әкелді. Арнау, ханға қасқая сын айту, жауынгерлік рух пен батыр бейнесі жаңа қарқынмен көрінді.

Қайғы мен сағыныш: Исатайдан айырылу

Исатайдан, ел-жерден айрылу — ақын жырындағы ең ауыр мұңдардың бірі. Ол сол күндерді аңсап, өкінішін өксікке айналдырады. «Қызғыш құсқа» зар айтуы — ақынның ішкі қайғысын, жалғыздығын, жоғалтқан үмітін бейнелейтін символдық сарын.

Қорытынды

Махамбет поэзиясы — ерліктің, өрліктің, әрі азаматтық жауапкершіліктің поэзиясы. Оның асыл жырлары жыраулар мұрасымен үндесіп қана қоймай, күрес рухын жаңа биікке көтерді. Кейін бұл үлгі Батыс Қазақстан өңіріндегі көптеген ақындарға ықпал етіп, өнеге мектебіне айналды.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы