Өтінемін сізден
Гувернанткаға жасалған тінту: бір үйдегі үрей, ұят және қорлық
Жаңа ғана курсты тәмамдап, жас институттан шыққан Машенька Павлецкая Кушкиндер үйінде гувернантка болып тұратын. Бір күні серуеннен қайтып келгенде, үй ішінде тосын әбігерге тап болды: есік ашқан швейцар Михайлоның беті қып-қызыл, өзі абыржыған; жоғары жақтан шу естіледі, дәліз бен ауызғы үйде қызметші қыздар жүгірісіп жүр, біреуі жылап та алған.
Үй ішіндегі абыржу
Машенька өз бөлмесіне қарай өткенде үй иесі Николай Сергеичтің жүгіріп шыққанын көрді. Ол — ширақ қимылдайтын, бойы аласа, беті мен төбесі жылтыр кісі, қазір өңі қызарып, аузы жыбырлап тұр. Машеньканы байқамастан өте шығып, қолын жоғары көтеріп, налып бара жатты:
— Ойпыр-ай, бұл неткен сұмдық! Неткен әдепсіздік! Неткен ақымақтық, айуандық! Оңбағандық!
Сол сәттегі сөздерден де бұрын, үйдің ішіндегі тыныстың тарылуы сезілді: бір жерде әлдекімнің абыройы төгіліп, біреу әділетсіз күдікке ілініп кеткендей еді.
Бөлмедегі тінту: үнсіз қорлау
Машенька бөлмесіне кіргенде, өмірінде алғаш рет тәуелді, көнбіс адамның ішке жұтқан қорлығын дәл осылай анық сезінді. Бөлмесі тінтіліпті. Үйдің бәйбішесі Федосья Васильевна — толық денелі, жауырынды, қалың қара қасты, жалаңбас, түбіт мұрты тебіндеген, қолы қып-қызыл әйел — оның үстелінің жанында тұрып, қыздың боқшасына жүн шүйкелерін, шүберек қиқымдарын, қағаздарды қайтадан тығып жатыр екен.
Бәйбіше гувернантка дәл осы сәтте кіріп қалады деп ойламағаны байқалды: Машенькаға жалт қарап, оның сұп-сұр болып кеткен өңін көріп, сәл күмілжіп:
— Pardon, мен... байқаусызда шашып алып, жеңіммен іліп кетіп...
Дегендей болды да, көйлегінің етегін шұбатып шығып кетті. Ал бөлмеде қалған заттар — ептеп ашылған суырма, аузы ашылып қалған қобдиша, құлпы тырналған із — бәрі «байқаусыздықтың» емес, кәдімгі барып тұрған тінтудің белгісі еді.
- Қобдишаның құлпы жабылмай, беті тырналып қалған.
- Кітап тұрған этажерка мен үстел үсті астан-кестен.
- Кір салынған себет те ақтарылған, жиналған кір бұрынғы қалпында емес.
«Неге? Не үшін?» деген сұрақтардың бәрі бір-ақ нүктеге тірелді: бұл күдік. Бұл — адамның жеке кеңістігін ғана емес, қадірін де таптау.
«Екі мың сомдық түйреуіш жоғалыпты»
Бөлмеге қызметші қыз Лиза кіргенде, Машенька одан тінтудің себебін сұрады. Жауап қысқа болды:
— Бәйбішенің екі мың сомдық түйреуіші жоғалыпты.
«Неге мені тінтеді?» деген Машеньканың сұрағына Лиза: бәрін тінткенін, өздерін тіпті тырдай жалаңаш шешіндіріп тексергенін айтып налиды. Сол сөздердің ішінен бір ғана ащы түйін бөлініп шықты: бұл үйде қызметтегі адамның құқығы жоқ, ал күдік — ең алдымен әлсізге түседі.
— Сіз кісі қолында тұрасыз, бикеш. Сіз бикеш болсаңыз да... күң іспеттісіз.
Машенька төсекке құлай кетті де, қорланып жылап жіберді. Оқытушының қызына, көргенді тәрбие алған, сезімтал бойжеткенге ұры деген күдік — адам төзгісіз масқара еді.
Қорлық үстіне қорқыныш қосылғанда
Қорлыққа енді үрей қосылды: «Егер күдік күшейсе ше? Тұтқындаса ше?». Ол өзін жалғыз сезінді: ата-анасы алыста, ақшасы жоқ, астанада туыс-туғансыз. Кез келген шешім өзінен тыс қабылданатындай көрінді.
Машенька кір себетінің ішінде тәтті барын есіне алды: институтта жүрген ескі әдетімен тамақтан қалып қойғанын қалтасына салып, бөлмесіне әкеліп жүретін. Сол «кішкентай құпияның» ашылып қалуының өзі ұятын өршітті. Ішкі қорқыныш, намыс, қорлану — бәрі бірігіп, жүрегін дүрсілдетті.
Түскі үстел: үнсіз айыптау
Асханаға кіргенде бәрі тамаққа кірісіп кеткен екен. Бір шетте Федосья Васильевна маңғаз отыр; екінші жақта Николай Сергеич. Екі қапталға қонақтар мен балалар жайғасқан. Фрак киіп, ақ қолғап таққан екі малай тамақ тасиды. Үй ішінің әбігерін бәрі біледі, сондықтан үнсіздік қою: тек қасықтың тықылы мен шайнаған ауыздың дыбысы ғана.
Әңгімені бәйбіше бастап, «түйреуішті ұмытайық» деген жұбатуға жылап жауап берді: оны ақша үшін емес, «өз үйіндегі ұрыға» төзе алмағаны үшін айтып отыр. Сол сөздерден кейін Машенькаға бәрі өзіне қарап отырғандай көрінді. Тамақ тамағына тұрды, ол орамалын бетіне басты да, орнынан ебедейсіз тұрып шығып кетті.
— Бұл, Лиза, пасықтық қой... бұл қорлық қой!
Кету туралы шешім
Бөлмесіне қайта келген соң, Машенька бір ғана нәрсені анық түсінді: бұл жерде бір сағат та қалуға болмайды. Жұмысынан айырылып, жоқшылықтағы ата-анасына қайту — ауыр, бірақ бұдан ауыр нәрсе — күн сайын күдіктің көлеңкесінде өмір сүру.
Ол заттарын жинай бастады. Сол кезде есік сыртынан Николай Сергеичтің жұмсақ, сыбырлаған даусы естілді:
— Кіруге бола ма? Рұқсат па?
Кешірім сұрау және әлсіз ақталу
Николай Сергеич кіріп, есік алдында тұрып қалды. Көзінде нұр жоқ, мұрны қызарып, жүрісі сылбыр — түскі астан кейін ішімдік ішкені байқалады. Машенька оған тура айтты: тінту қатты қорлаған, енді бұл үйде қала алмайды.
Ал ол болса «тінте берсін, одан сізге келіп-кетер не бар?» дегенге салды. Әйелінің «жүйкесі бұзылғанын» айтып, кешірім сұрады, тіпті бәйбішесінің атынан да кешірім сұрамақ болды. Бірақ оның кешірімі Машеньканың жоғалған қадірін қайтара алмады: үй ішінде өзі де салмақсыз, өзі де шарасыз еді.
Шындықтың күрт ашылуы
Сөзін созып, өз «ұятының азабын» айтып тұрып, Николай Сергеич ақыры жарылып кетті. Бөлме ішіндегі ауа бір сәтке қатып қалғандай болды.
— Әйелімнің түйреуішін мен алдым!
— Құдай үшін, жан адамға бір ауыз сөз де, титтей де тіс жарып айта көрмеңіз.
Осы мойындаудан кейін Машенька үшін бұл үйде қалудың өзі мүмкін болмай қалды. Ол заттарын асығыс тыққылап, бір минут та бөгелгісі келмеді.
Николай Сергеич ақталды: ақша керек, әйелі бермейді; бұл үйді оның әкесі жиған, бәрі «менікі еді» дейді. Бірақ сол ақталудың бәрі — біреудің абыройын таптап, кінәсіз адамды тінтуге жол ашқан жексұрын жүйені өзгертпейтін әлсіз сылтау ғана.
— Жоқ! Енді мені мазаламаңыз, өтінемін сізден.
Жарты сағаттан кейін
Николай Сергеич тағы да жалынып, «бұл үйде адамға ұқсайтын жан қалмайды» деп тоқтатпақ болды. Бірақ Машенька басын шайқады. Аздан соң ол жол үстінде кетіп бара жатты — бұл үйдің абыройсыз тынысын артта қалдырып, өз намысын аман алып шығуға тырысқан жалғыз адамдай.
Аударған: Ж. Ысмағұлов