Радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы (РӘТГТ) - сәулелендіруден өткен жасушалар ұрпақтардағы көптеген генетикалық өзгерістердің de novo туындауы
РӘТГТ: мәні және кешеуілді әсердің табиғаты
Бұрынғы түсініктерде сәулелену кезінде жасушада пайда болатын биологиялық салдарлар — жасушалардың қырылуы, мутациялар, хромосомалық аберрациялар және ісіктердің дамуы — негізінен ДНҚ-ның бастапқы құрылымының қайтымсыз зақымдалуының тікелей нәтижесі ретінде қарастырылды.
Алайда кейінгі зерттеулер бұған қарсы деректерді көрсетті: сәулеленуден кейін тірі қалған жасушалардың бір бөлігі өзгерген фенотипі бар ұрпақ беруі мүмкін. Соның салдарынан бірнеше ұрпақ бойы хромосомалық аберрациялар мен гендік мутациялардың жиілігі жоғары деңгейде сақталуы ықтимал; кей жағдайларда бұл апоптоз арқылы жасушалардың жаппай қырылуына да әкеледі. Осындай кешеуілді көрініс радиацияның әсерінен туындайтын геном тұрақсыздығы (РӘТГТ) деп аталады.
Қысқаша түйін
- РӘТГТ — тікелей зақымданудан бөлек, кейінгі ұрпақтарда пайда болатын кеш әсер.
- Ұрпақтарда жаңа генетикалық өзгерістердің de novo түзілуі байқалады.
- Кей жағдайда мутациялық жүктеме жоғарылап, жасушалық өлім күшеюі мүмкін.
Цитогенетикалық өзгерістер және олардың тұрақтылығы
Геном тұрақсыздығының маңызды көріністерінің бірі — генотоксикалық агенттердің әсерінен пайда болатын цитогенетикалық өзгерістер. Радионуклидтермен ластанған аумақтарда тұратын адамдарға жүргізілген цитогенетикалық зерттеулерде бастапқыда пайда болған тұрақсыз аберрациялар уақыт өте келе біртіндеп жойылуы мүмкін екені белгілі.
Сондықтан соңғы жылдары сәулеленуден кейін кешеуілдеп пайда болатын тұрақты хромосомалық аберрацияларды зерттеу қарқынды дамып келеді. Бұл типтегі аберрациялар тұрақсыз түрлерімен салыстырғанда ағзада ұзақ уақыт сақталуы ықтимал.
Тұрақсыз аберрациялар
Бастапқы кезеңде жиі анықталуы мүмкін, бірақ уақыт өте келе жойылып, деңгейі төмендеуге бейім.
Тұрақты аберрациялар
Ұзақ уақыт сақталуы мүмкін; уақыт өтсе де орташа жиілігі айтарлықтай өзгермей, қайта тексергенде де сол деңгейде қалуы ықтимал.
Ұрпаққа берілу қаупі және қоғамдық маңызы
Ең алаңдататыны — тұрақсыз күйдің келешек ұрпақтарға берілу мүмкіндігі. Ұрпақ жасушаларында бұл құбылыс қазіргі кезде геном тұрақсыздығы деп аталатын молекулалық-генетикалық өзгерістердің қалыптасуына әкелуі мүмкін.
Сонымен қатар, ата-аналары ұрпақ пайда болмай тұрып радиация әсеріне ұшыраған жағдайларда, олардың бірінші буын ұрпақтарының дене жасушаларында цитогенетикалық өзгерістердің жиілігі жоғары болуы мүмкін екені көрсетілген. Яғни ата-аналардың гаметалары генотоксикалық әсерге ұшыраса, олардың балалары мутациялық және канцерогендік қауіпі жоғары топқа жатуы ықтимал.
РӘТГТ-ның қосымша сипаттары
- Жасушалардың адаптивті (белсенділік) жауап түзу қабілетінің төмендеуі немесе жоғалуы.
- Қосымша сәулеленуге сезімталдықтың артуы.