Тоқылдақ құс дәрігер
Мақсаты
Білімдік
Құстар, соның ішінде жыл құстары туралы түсінік беру; олардың тіршілігі мен табиғаттағы рөлін баяндау.
Дамытушылық
Құстар туралы жұмбақтар арқылы қызығушылықты арттыру; техникалық құралдар көмегімен «құстар бағына» саяхат жасай отырып, табиғатты аялау сезімін күшейту.
Тәрбиелік
Экологиялық тәрбие беру: құстарды қорғауға, тиіспеуге, ұя жасап қарсы алуға баулу.
1-бөлім. Құстар – біздің досымыз!
Жүргізушілер сөзі
1-жүргізуші: Құрметті ұстаздар, ата-аналар, қадірменді достар! Қош келдіңіздер! Сіздерді көңілге жылы шуақ ұялататын көктем мерекесімен құттықтаймыз!
Құстар, құстар келеді, Жерді шуға бөледі. «Көктем келді!» деп бізге Жақсы хабар береді.
Ән құрадым әніммен, Сән құрадым гүліммен. Қуантамын бәріңді Құт-береке күнімен.
2-жүргізуші: Сіздерді көктем мерекесіне орай ұйымдастырылған «Құстар – біздің досымыз» атты тәрбиелік шараны тамашалауға шақырамыз.
Сәлем, достар, аман ба? Мынау бейбіт заманда Шат-шадыман көктемің Шаттық болсын қашанда.
Бейне көктем жырлары Сағынышпен жеткен. Құстардың әуенімен Қуанта бер, көктем!
Оқушылардың танымдық ойлары
1-оқушы: Елімізде құстың 500-ге жуық түрі бар. Олар табиғатты зиянкестерден қорғайды. Сондықтан құстарды «табиғат емшілері» деуге болады.
2-оқушы: Құстар — тіршілік иелері. Олар ұрпақ өрбітеді, балапандарын қанаттандырып, жауларынан қорғайды.
3-оқушы: Құстар табиғатқа сән береді. Олардың әуені табиғатты құлпыртып, адамдардың көңіл күйін көтереді.
Жыл құстары — салқын түскенде жылы жаққа ұшып кетіп, көктемде қайта оралатын құстар.
4-оқушы: Жыл құстарына көкек, қарлығаш, аққу, қараторғай, бұлбұл, тоқылдақ, үйрек, қаз, тырна жатады.
5-оқушы: Құстар туған жерге топ-тобымен ұшып келеді. Олар жолда талай қиындықты бастан өткереді, биік асулардан асады, таныс бағытынан жаңылмайды.
Құстар туралы шағын таныстырылымдар
Қарлығаш
6-оқушы: Қарлығаш — адамға дос құс. Ұясын үйдің, ауланың маңына салады. Әні құлаққа жағымды.
7-оқушы: Ел ішінде қарлығаш адамға саулық, жақсылық тілеп, қауіп-қатерден сақтайды деген сенім бар. Үй салуды да адамдар қарлығаштан үйренген дейді.
8-оқушы: Қарлығашпын мен, Адамның тұрағымын. Мекен етіп тұрамын, Тазалаймын үй-ішін. Ел аузында мақтаулы, Тазалықшымын төселген.
Қараторғай
9-оқушы: Қараторғай — өзі кішкентай, өте пайдалы құс. Оны «орман қорғаушысы» деп те атайды. Ауылға қараторғай келісімен күн жылына бастайды.
10-оқушы: Мен қараторғаймын, Шегірткедей жұртыңды Қырғи болып қиямын. Егістікке, жайылымға Қорғаушы боп тұрамын. Жәндіктерді зиянды Құртатұғын батырмын. Дайындаймын ұямды, Достарым, келе жатырмын.
Аққу
11-оқушы: Құс сұлуы — аққумын, Табиғат көркін сыйлаған. Мылтығын кезеп еш мерген Атуға көзі қимаған. Сұлулықты паш етіп Жырлаған талай ақындар: Нәзік үнді, көл көркі, Құс патшасы мен болам.
12-оқушы: Аққу 30–40 жыл өмір сүреді. Ол — көз тоймайтын сұлу құс. Халық аңызында аққуды киелі санап, атпаған. Қазақ халқы сұлу қызды аққуға теңеген.
Көкек, бұлбұл, тоқылдақ
13-оқушы: Халық «көктем келсе, көкек келді» дейді. Көкек көктем туа «көкек, көкек» деп үн қатады. Сондықтан сәуір айын «көкек айы» деп атаған.
14-оқушы: Жаршысымын көктемнің, Көкек дейді мені жұрт. Өз атын айтар құс — менмін. Көктемді күтсең, мені күт.
15-оқушы: Мен еркін, бақытты бұлбұлмын, Бұлағын тасытқан ән-жырдың. Тамаша тамылжып шырқаймын, Шаттығын тауыса алмай әр күннің.
16-оқушы: Тоқылдақты халық «орман емшісі» деп атайды. Ол ағашты зиянкес құрт-құмырсқадан тазартады.
17-оқушы: Құртты іздеп ініне, Қарағайды үңгіген. Тоқылдақ құс — дәрігер, Қашан да ол әбігер.
18-оқушы: Қазақ халқы құстарды ерекше бағалаған: шебер әншіні — бұлбұлға, азаматты — сұңқарға, сұлуын — аққуға, ал жігерсізді — жапалаққа теңеген.
2-бөлім. «Құстарға ұя жасайық!» ойыны
Туысы дейді құстардың,
Інісі дейді тышқанның.
Тышқан да емес, құс та емес,
Екеуінен де тыс қалдым.
Жауабы: Жапалақ
Қызығып әр адам,
Ұстап ап даладан,
Жүнімен жұлып ап,
Бесікке қадаған.
Бұл қай құс?
Жауабы: Үкі
Қашаудай мықты тұмсығым,
Бәсеке тігем бұл шыным.
Құрт-қоңыз аулап жарысам,
Орман дәрігері боп табылам.
Жауабы: Тоқылдақ
Түсі қара мақпалдай,
Төсі ақ сыр жаққандай.
Ұшса оқтай зулайды,
Көктен жұлдыз аққандай.
Жауабы: Қарлығаш
Биікке салған ағаш үй —
Сол ғой оның мекені.
Жаздай сайран салып ап,
Қыста алысқа кетеді.
Жауабы: Қараторғай
Он екі айдың біреуі —
Сірә, соның атында.
Өзге ұяға із тастап,
«Мен!» деп жар сап жүреді.
Жауабы: Көкек
Идея
Ойын арқылы оқушылардың қызығушылығы артып, құстарды қорғау туралы ойы тереңдейді.
3-бөлім. Ертегілер елінде
Интерактивті тақтадан көрсетілім арқылы ертегі ұсынылады. Оқушылар рөлге бөлініп, мәтінді мәнерлеп оқып, кейіпкерлердің іс-әрекеті арқылы табиғатты аялау мен жан-жануарға жанашырлық идеяларын ашады.
4-бөлім. Артық болмас білгенің
1-жүргізуші: Халқымыз құстардың келуі мен кетуіне қарап түрлі болжам жасаған. Енді соның бірқатарына тоқталайық:
- Қарлығаш жоғары ұшса, күн жылы болады; төмен ұшса, жаңбыр жауады.
- Көктемде қаздар қайтқанда жоғары ұшса, су тасқыны болады.
- Жаңбыр жауарда қарғалар у-да шу болады.
- Құс жүнін үрпитсе, жаңбыр жауады.
- Шымшық ұя салса, қыс қатты болады.
- Шағала келсе, сең бұзылады.
- Жыл құсы қаптап келсе, көктем ерте келеді.
5-бөлім. Оқушы шығармашылығы
Бұл бөлімде оқушылар өздері дайындаған суреттерін, шағын мәтіндерін және шығармашылық жұмыстарын ұсынады. Мақсат — құстар әлемін көркемдік көзқараспен танытып, табиғатқа жанашырлықты бекіту.
Сурет көрмесі
Құстар бейнесі, ұя, табиғат көріністері.
Шағын эссе
«Құстарды не үшін қорғаймыз?» тақырыбында ой-толғау.
Қолөнер
Ұя макеті, құс мүсіншелері, буклет безендіру.
6-бөлім. Қорытынды
Сабақтың түйіні — құстардың табиғаттағы маңызын түсіну және оларды қорғауды өмірлік әдетке айналдыру. Құстарға қамқорлық жасау: ұя ілу, суық кезде жемшашар қою, ұяларын бұзбау, табиғатты таза ұстау.
Есте сақтайық
- Құс ұясын бұзбау — табиғатқа құрмет.
- Ұя жасап қарсы алу — қамқорлықтың нақты көрінісі.
- Құстарды қорғау — экологиялық мәдениет.