Жырлардың авторлары - көбінесе сол оқиғаларды көзімен көрген тұстастары
Жұмыстың негізгі мазмұны
Кіріспеде тақырыптың өзектілігі мен зерттелу деңгейі, жұмыстың мақсат-міндеттері айқындалды. Зерттеудің теориялық және практикалық негіздері, ғылыми жаңалықтары тұжырымдалып, еңбектің сыннан өтуі мен жариялану жайы баяндалды.
Қытайдағы қазақтардың тарихи жырларының жиналуы мен зерттелуі
Бірінші бөлімде Қытайдағы қазақтар арасында ертеден сақталып келген тарихи жырлар мен кейінірек туған тарихи жырлардың жиналуы және зерттелу деңгейі қарастырылды. Ең алдымен: Қытайдағы қазақтар кімдер, олардың саяси-әлеуметтік ахуалы қандай? деген сұрақтарға жауап берілді.
Қытайдағы қазақтардың рухани мұрасы жалпы қазақ фольклорымен тамырлас. Дегенмен, шекара сызығы тартылғаннан кейінгі қоғамдық жағдайларға байланысты эпикалық жырлар қайта өңделіп, жаңа жырлар да туа бастады. Бұл қатарда батырлық жырлар мен лиро-эпостық жырлар кең тарағаны айтылады.
Шартты жіктеу
- бірі — сыртқы жауға (жоңғарларға) қарсы күрес негізінде туған жырлар;
- екіншісі — ішкі жауға (гоминдаң билігіне) қарсы күрес негізінде туған жырлар.
Тарихилықтың өлшемі
Академик М.О. Әуезов тарихи жырлардың негізгі сипатын — нақты тарихи оқиғаға негізделуі, басты кейіпкерлердің тарихта болған адамдар болуы, авторлардың көбіне оқиғаны көзімен көрген тұстастар екені, уақиғаларды уақыт ретімен баяндайтыны арқылы түсіндіреді. Бұл сипат Қытайдағы қазақтар арасында кейін туған жырларда айқын көрінеді: диссертацияға негіз болған мәтіндерде жер-су, кісі, мәнсап, ру атаулары дәл сақталған деген тұжырым жасалады.
Екі кезең
Бірінші кезең
Қытай–Ресей шекаралары толық бөлінбеген уақыт. Қазақстан мен Қытайдағы қазақтарға ортақ жырлар туған дәуір; сыртқы жауға қарсы күрес желісі басым.
Екінші кезең
Шекара бөлінгеннен кейінгі саяси-әлеуметтік өзгерістерге байланысты туған жырлар; ішкі жауға қарсы күрес желісі басым.
Жиналу мен зерттелу арналары
Бірінші кезеңдегі жырларды жинау мен зерттеу екі бағытта қарастырылды: Қазақстан ғалымдарының еңбектері және Қытайдағы қазақ фольклортанушыларының жұмыстары. Қытайда қазақ фольклорлық мұраларын жинап, жариялау ХІХ ғасырдың екінші жартысынан басталады. Бұл ретте Шоқан Уәлихановтың «Қашқарияға саяхат», «Жоңғария очерктері» еңбектері алғашқы зерттеулердің қатарында аталады. Одан кейін Алтай қазақтарының мұраларын Г.Н. Потанин жинап, жариялаған.
Қазақстанда сыртқы жауға қарсы күреске құрылған жырларды зерттеу Қазан төңкерісінен кейін қайта жанданды. Бұл зерттеуде екі елге кең тараған «Қабанбай батыр» және «Арқалық батыр» жырларының жиналуы, жариялануы, зерттелуі арнайы сөз болды.
«Арқалық батыр» жөніндегі ғылыми пікірлер
«Арқалық батыр» туралы Қ. Қалиасқарұлы, С. Садырбаев, Б. Уахатов, М. Ғұмарова, Т. Сыдықов, З. Сейітжанов сияқты ғалымдар пікір білдірген. Әрқайсысының тұжырымы әртүрлі: бірі оны батырлар жыры құрамында қарастырса, бірі тарихи жырлардың қатарына қосып, батырлық, ғашықтық, ерлік, таптық тартыс және отбасылық қатынастар қатар бейнеленетінін көрсетеді. Б. Уахатов тарихи шындықпен салыстыра отырып, жырда сол дәуірдің әлеуметтік өзгерістері шынайы суреттелетінін айтады. М. Ғұмарова жырдың жиналуы мен жариялануы, идеялық мазмұны, образдар жүйесі туралы зерттеу мақалаларын жазған.
З. Сейітжанов «Тарихи эпос» монографиясында Қытайдағы қазақтар арасында кейін туған тарихи жырларды ғылыми айналымға енгізіп, олардың түркі-моңғол халықтарының эпикалық мұраларымен типологиялық ұқсастықтарын талдайды. Салыстыру нәтижесінде бұл жырлардың тарихи негізі айқын, яғни нақты тарихи тұлғалардың іс-әрекетін баяндайтын тарихи-реалды эпос деген қорытынды жасайды.
«Қабанбай батыр» туралы зерттеулер
«Қабанбай батыр» жырының жиналуы мен зерттелуі жайында С. Қасқабасов Қабанбай туралы шығармалардың батырлық эпосқа толық айналып үлгермегенімен, оның поэтикасын бойына сіңірген тарихи жырлар екенін айтады. Жырдың бастапқыда шағын өлең, аңыз-әңгіме түрінде айтылып, кейіннен кеңейіп жырға айналғанын да дәлелдейді.
Б. Абылқасымов жырдың көптеген нұсқалары туралы мәлімет беріп, қолжазба күйінде сақталған нұсқаларды салыстырады. Ірі эпизодтарды тарихи дерекпен қатар қарастыра отырып, жыр ХҮІІІ ғасырдағы қазақ тарихының бір сәтін бейнелейді, әскери қақтығыстар мен кейіпкерлер өмірден алынған деген тұжырым жасайды.
А. Ғабдуллина Қабанбайға қатысты аңыздар мен жырларды бірге алып, тарихилықты үш өлшем арқылы негіздейді: қазақ-қалмақ соғысы, тарихи тұлғалардың (Абылай, Бөгенбай, Жәнібек, т.б.) қатар жүруі, сондай-ақ шайқас өткен жер-су мен ру-тайпа, кісі атауларының дәл сақталуы.
Қытайдағы жинақтау жұмыстары және тарихи үдерістер
Қытайдағы қазақтарда фольклорлық мұраларды жинау, жариялау, зерттеу ісі ХХ ғасырдың 1940-жылдарынан жүйелі түрде көріне бастайды. 1950 жылдары бірқатар жинақтар жарық көргенімен, сол кезеңде саяси науқандар күшейіп, оның соңы «Мәдениет төңкерісіндегі» он жылдық күйзеліске ұласты. Нәтижесінде көне мұралар жойылып, әдебиет пен мәдениет саласы ұзақ уақыт кейін шегінді.
1980-жылдардан бастап жағдай түзеліп, Шыңжаңда қазақ фольклорын жинау мен реттеу жұмысы нақты қолға алынды. Үрімжідегі «Халық баспасынан» шыққан «Шалғын» журналы бастама көтеріп, кейін «Мұра» журналына қосылды. «Мұра» журналы бүгінге дейін ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, жариялап келеді. Аймақ орталықтарында («Іле айдыны», «Тарбағатай», «Алтай аясы») әдеби журналдар шығып, тарихи жырлар қоса жарияланды.
Алғашқы зерттеушілер және бағыт-бағдар
Шыңжаңдағы қазақ халық әдебиетін зерттеуді бастағандардың бірі — Нығмет Мыңжани. Оның 1942 жылы жарияланған «Қыз Жібек жөнінде» мақаласы алғашқы ғылыми еңбектер қатарында аталады. Ғалым халық дастандары мол жырланған кезең ретінде ХҮІІІ–ХХ ғасырдың бірінші жартысын атап, жырлау дәстүрінің жалғасып, дамығанын көрсетеді.
Н. Мыңжани қисса-дастандарды мазмұнына қарай батырлық, ғашықтық және қиссалар деп жіктейді. Бұл жүйеде тарихи жырлар дербес жанр ретінде бөлінбейді.
Фольклор мұрасын жинап, жариялауда Асқар Татанайұлының да еңбегі ерекше аталады. Ол ғылыми монографиялар жазбағанымен, тарихи жырлар мен қиссаларды көптеп жинап, олардың шығу төркіні туралы мақалалар жазған, бірқатар жырларды реттеп қайта ұсынған.
Жанрлық мәселе: түйінді қорытынды
1980-жылдардан кейін фольклортану мен әдебиеттану саласында зерттеушілер қатары көбейді (О. Егеубаев, А. Кірішбаев, Ә. Қалиұлы, З. Сәнік, т.б.). Алайда көп жағдайда тарихи жырлар батырлық жырлардың құрамында немесе қисса-дастандардың бір тармағында қарастырылып, жанрлық сипаты арнайы айқындалмады.
Қытайдағы қазақтар арасында кейін туған тарихи жырлар жиналып, жарияланғанымен, арнайы ғылыми тұрғыдан кешенді зерттеу деңгейі төмен болды; бұл салада З. Сейітжанов еңбегінің орны бөлек екені атап көрсетіледі. Жалпы қорытынды: тарихи жырды дербес жанр ретінде танымау оның өзіне тән ерекшеліктерін ашуға кедергі келтірген.
Тарихи жыр мен шындықтың арақатынасы
Екінші бөлімде Демежан, Зуқа, Жақыпберді, Елісқан сияқты батырлардың өмірін өзек еткен «Демежан батыр», «Зуқа батыр», «Жақыпберді батыр», «Үркін-қорқын» жырларының тарихи шындыққа жанасымдылығы қарастырылды. Бұл жырлардың барлығы ұлт азаттығын көксеп, ел үшін басын бәйгеге тіккен ерлер туралы.
Ортақ белгі
Жыр кейіпкерлері — тарихи өмір кешкен, ерлігімен дараланған қарапайым адамдар. Мәтіндерде нақты есімдер, ру атаулары, жер-су атауларының сақталуы тарихи негіздің мықтылығын аңғартады.
Демежан тұлғасы: тарихи бейне және жырдағы сипат
«Демежан батыр» жырындағы Демежан — керей мен найманның үш мың үйлі елін билеген, айналасына сыйлы, мәнжүр-қытай отаршылдығының озбырлығына және ел ішіндегі жемқор, мансапқұмар басшылардың әрекетіне қарсы тұрған өз дәуірінің саяси қайраткері ретінде суреттеледі. Ол ерте жетім қалып, нағашы жұртында тәлім-тәрбие алған; жасынан өжет, қайсар болып өсіп, ел ісіне ерте араласады.
Жырда сол кезеңдегі қазақ пен мәнжүр, сібе, солаң, дағұр шонжарлары арасындағы жер мен мал дауы, сондай-ақ отарлық биліктің қазақты бір-біріне айдап салу саясаты сияқты күрделі ахуал да көрініс табады. Демежан — осы екі қысымды да бастан өткеріп, әділетсіздікке қарсы тұрған халық қаһарманы. Ақырында ол әділетсіз басшылар тарапынан дарға тартылып өлтірілгені айтылады.
Дерек пен естелік: уақыт межесі
Зерттеуші Зейнолла Сәнік архив деректеріне сүйеніп, Демежанның 1861 жылы туғанын, 1908 жылы шаһит болғанын көрсетеді; бұл мәліметті ағартушы Сұлтан Қанапиннің «Демежан үкірдай хақында естелік» қолжазбасы да нақтылайтыны айтылады. Ал Мәкен Баймоллаұлы Демежан 1907 жылғы қазанның 9-ы күні өлтірілгенін жазады. Айырма болғанымен, негізгі оқиға — Демежанның ел үшін күрес жолында қаза тапқаны — ортақ тұжырым ретінде беріледі.
Жоқтаулардағы тарихи сана
Демежанның тарихи тұлға екені, ел азаттығы үшін жанын қиған асыл ер екені замандастарының жоқтауларынан да танылады. Әсет пен Әріпжан ақындардың жоқтауларында Демежан халықтың қалаулы азаматы ретінде бейнеленіп, оның қазасына қайғыру, әділетсіздікке күйіну сарыны басым.
Зуқа батыр: тарихи жағдай және өмірбаяндық дерек
«Зуқа батыр» жырының бас кейіпкері — Зуқа қажы (Зуқа Сәбитұлы) тарихи өмірде болған адам. Деректерге сай, ХХ ғасырдың 1920-жылдарының соңында Алтай өңіріндегі қоғамдық жағдай күрт шиеленіскен. 1928 жылы Алтайға Ви Жыңго келіп, әскери күшпен озбырлық жасап, алым-салықты ауырлатып, халықты күйзелткен. Осы зұлымдыққа қарсы тұрғандардың бірі — Зуқа Сәбитұлы.
Зуқа 1866 жылы Қалба тауының етегінде дүниеге келген, Абақ керейдің Ителі руынан шыққан. Діни білім алған әулеттен тараған: атасы Нұрмұхаммед абыз атанса, әкесі Сәбит мешіт-медресе салып, бала оқытқан, «Дамолла» атанған діни оқымысты болған. Зуқа 1903 жылы Меккеге қажылыққа барып, 1906 жылы 40 жасында оралған. Қажылықтан кейін 23 жыл өмір сүріп, 1929 жылы басы алынып шейіт болғаны айтылады.