Қазақша рефераттар

Әүлиеата қорғанының құрметті бегі Ниязалы датқаға

Қазақ халқы жоңғар басқыншыларымен жан алысып, жан берісіп соғысып жатқан шақта, Ресей патшалығы да жерімізді шетінен кертіп, бекіністер салып, біртіндеп ішкерілей жылжып келе жатты. Омбы, Орынбор, Павлодар, Семей, Өскемен қалаларынан кейін орыс отаршылары XIX ғасырда Жетісуға жетіп, 1854 жылы ежелгі Алматы кентінің орнына Верный бекінісін салды. Бір жыл бұрын Орынбор жақтан генерал Перовский басқарған әскер Ақмешітті (қазіргі Қызылорда) Қоқаннан тартып алған еді.

Тарихи ахуал: қысымның екі қапталы

«Тәбет тамақ ішу барысында келеді» дегендей, Ресей енді Талас, Шу өңіріне, одан әрі Орта Азияға көз тікті. Бұл кезеңде Оңтүстік Қазақстанда Қоқан билігі де күшейіп тұрған болатын: зекетшілер тек мал-мүлік салығын ғана емес, әр ауылдан «бір қыз беру» сияқты адамгершілікке жат салық түрін шығарды. Бұл қорлыққа көнбеген ел 1858 жылғы мамырда көтеріліске шығып, Шымкент түбінде Мырза би бастаған зекетшілерді нөкерлерімен қоса қырып салды.

Қоқан ханы Құдияр көтеріліс ошақтарын аяусыз басып, елді қайта қанды шеңгеліне түсірген соң, 1860 жылы «Жетісуды орыс отаршыларынан құтқарамыз» деген ұранмен әскер жинады. Ұзынағаш түбінде полковник Колпаковский басқарған орыс әскері қоқандықтарды зеңбірекпен жамсатып салды. Осы қоқандық сапта Байзақ және Батырбек датқалар да болды: олар орыс қаруының қаншалықты қуатты екенін сол соғыста анық ұқты.

Байзақ датқаның ұстанымы

Ұлы жүздің Ресейге ертерек қараған ағайындарының жағдайын Қоқанға бағынышты елдің күйімен салыстыра келе, Байзақ датқа «бүкіл қазақ бірігуі керек» деген тоқтамға келеді.

Батырбек датқаның орны

Ташкент бегілер бегінің қарындасына үйленген Батырбек датқа Қоқан жағына бейім еді. Өңірдегі саяси байланыстар мен туыстық қатынастар шешімдерге ықпал етті.

Черняев экспедициясы: жоспар, қаржы, құрам

1863 жылы Ресей Оңтүстік Қазақстанды жаулап алу үшін бас штабтың полковнигі Михаил Григорьевич Черняевты қолбасшы етіп тағайындады. Ол Созақ пен Шолаққорғанда болып, тілік Шоқай датқамен тіл табысып, жағдайды барлады. 1864 жылы Черняев Омбы генерал-губернаторы А. Дюгамельдің қарамағына жіберілді. Дюгамель қол қойған құжаттарға қарағанда, 1864 жылдың қысы өте қатал өтіп, жұттан қазақ көп малдан айырылған.

Бөлінген қаржы

150 000 рубль (күміс)

Құрам

60 офицер, 2533 солдат

Көлік

835 ат-көлік

Штаб пен қосымша құрам

  • Штабта: 10 офицер; жаяу әскерде — 31, казакта — 9, артиллерияда — 7, дәрігерлік қызметте — 2 офицер.
  • 1638 жаяу әскер, 351 казак, 150 сапта тұрмайтын жауынгер.
  • Қару-жарақ пен оқ-дәрі көлемі соғыс министрі генерал-адъютант Милютин қол қойған құжаттармен бекітілді (1864 жылғы 13 ақпан).
  • Экспедиция құрамына зоология магистрі, ғалым Н. А. Северцов айына 300 күміс рубль жалақымен қосылды.

Дюгамель өз адъютанты штабс-ротмистр Шоқан Уәлихановты және суретші Михаил Знаменскийді қоса жіберіп, Черняевтан әр апта сайын жүріс-тұрыс пен әрекеттері туралы есеп талап етті. Черняевтың Верныйдан шығып Әулиеатаны алғанға дейінгі хат-хабарлары Ташкенттегі Өзбекстанның орталық мұрағатында «Полковник Серебряков қоры» деген бумаларда жинақталған.

Жорықтың басталуы: Верныйдан Меркіге дейін

Шу өңіріндегі қосын 1864 жылғы 1 мамырда Верный бекінісінен аттанды. Черняевтың 12 мамырда Омбыға жолдаған хатында қозғалыс бағыты, жолдағы өткелдер, артиллерияны Қордай асуынан 152 өгізге жегілген арбамен өткізгені және жолай 15 адамның ауырғаны айтылады. Сондай-ақ Әулиеатада қоқандықтардың шамамен 1500 сарбазы бар екені, Меркіде де шағын топ отырғаны хабарланған.

Қосындағы жергілікті күш

Қырғыз-қазақ милиция тобында 5 сұлтан, 22 би, жалпы 215 қырғыз-қазақ болды; бұларға қоса 54 жалдамалы арбакеш және 57 «паушы қазақ» көрсетіледі. Қару-жарағы — шиті мылтық, азиялық үлгідегі қылыш пен найза.

Көлік пен мал есебі

Жергілікті тараптың қарамағында 279 түйе, 829 өгіз, 410 жылқы болғаны, оның ішінде 266 өгіз бен 66 жылқы Ресей қосынына тиесілі екені айтылады.

16 мамырда Тоқмақтан шыққан қосын сегіз күн жүріп, 23 мамырда Меркіге кірді. 27 мамырдағы №202 жолдамада: қорған ішінен соқыр әйел мен ауру баланың қалғаны, ал қабырға іргесінде қоқандық жазалаудың ізі секілді екі адамның іри бастаған мәйіті жатқаны көрсетіледі. Меркі қорғанын жөндеу капитандар Крыштановскийлерге және подпоручик князь Тумановқа жүктеліп, жұмыс 24–27 мамыр аралығында аяқталды. 28 мамырда гарнизон орналастырылды.

Билер соты және барымтаны тоқтатуға ұмтылыс

Меркідегі лагерьде төрт күн бойы қырғыздар мен қазақтардың ең құрметті адамдарынан іріктелген билер соты өтіп, жолай кездескен даулы істер қаралды. Осы тұста дулаттар мен солто тайпасының ара қатынасына ықпал еткен оқиға да айтылады: Жанғараштың ұлы Шолпанбай тұтқынға түсіп, кейін билер сотынан соң босатылады; барымта кезінде айдалған мал қайтарылады. Черняев мұны екі халықтың арасына сызат түсірген барымта кейін бекіністер алынған соң азаяды деп бағалайды.

Уәлихановтың ықпалы

Генерал-майор Кройерус көшіріп берген жолдамада жақындасудың қолайлы нәтижесіне штабс-ротмистр Ш. Уәлиханов пен Алатау округі бастығының көмекшісі, артиллерия поручигі Мединскийдің біліктілігі мен жігері зор әсер еткені атап өтіледі.

Әулиеатаның алынуы: талап, атқылау, шабуыл

1864 жылғы 6 маусымдағы хабарламада Черняев Меркіден шыққалы айқын қарсылас көрінбей, Ұзынбұлақ шатқалына дейін жеткенін жазады. Қоқандықтардың Әулиеатаға жетпей тосқауыл қоюы мүмкін деген мәліметті естіген соң, ауыр жүкті қалдырып, жеңіл құраммен қозғалады. Қала маңындағы Тектұрмас төбесінде жиналған қоқандық топ байқалады. Негізгі күш жақындағанда қоқандықтар шегініп, Таластың сол жағалауына асығыс өтеді.

Ниязалы датқаға қойылған шарт

Қан төкпеу және қаланы бос қиратпау үшін Черняев Әулиеата бегі Ниязалы датқаға қорғанды «бір оқ шығармай» тапсыруды талап еткен хат жолдайды. Жауапқа 3 сағат мерзім белгілейді. Жауап келмеген соң қала мен қорғанға жеңіл және батареялық зеңбіректерден оқ аттырады.

Ертеңіне Ниязалы датқа 14 күн «ойлануға» уақыт сұрайды. Черняев шарттың өзгермейтінін айтып, атқылауды күшейтеді: бұрынғы зеңбіректерге қоса екі пұттық мортира да қосылады.

Рекогносцировка нәтижесінде қаланың батыс қабырғасы әлсіздеу екені, қорғанысқа пана болатын нысандар көптігі, ал артиллериялық қуатының төмендігі байқалады. Черняев ор қазбай-ақ, қала ішіндегі үйлерді паналай отырып цитадельді алуды ұйғарады. Таңғы 6-да Таластан өтіп, артиллерияны алдымен 400 сажынға, кейін 300 сажынға жақындатып, қорғанды атқылайды. Саперлер мен атқыш роталардың әрекеті қалаға кіруге мүмкіндік беріп, екі сағат ішінде қала, қорған және цитадель толықтай басып алынады.

Орыс шығыны

3 жаралы

Бір офицер және бір солдат контузия алған.

Жерленгендер

307 адам

Көпшілігі — қоқан гарнизоны.

Тұтқын

341 сарбаз

Жаралыларға медициналық көмек көрсетілгені айтылады.

Олжа ретінде көрсетілген қару-жарақ

  • 3 ту
  • 5 зеңбірек, 6 фальконет
  • 13 қамал мылтығы
  • 397 шиті мылтық пен винтовка
  • Оқ-дәрі, қорғасын және «пытыра» көлемі

Оқиғаның жалғасы: Түркістан, Шымкент, Сайрам

1864 жылы Әулиеата алынған тұста, Орынбор жақтан аттанған полковник Николай Веревкиннің қосыны 14 маусым күні Әзірет Сұлтанды — Түркістанды басып алды: орыстар жағынан 5 адам қаза тауып, 13 жауынгер жараланғаны көрсетіледі.

Әулиеатадан кейін Черняев Шымкентті де бірден басып алуға ұмтылып, 19-нан 20 қыркүйекке қараған түні шабуылға шығады. Бұл соғыста 6 орыс қаза тауып, 20-сы жараланады. Орыс әскерлері Сайрамға да шабуыл жасап, 28 қыркүйектегі ұрыста хорунжий Сұраншы батыр Хәкімбеков қаза тауып, шапырашты Сарыбай би жамбасынан жараланды.

Байзақ датқаның қазасы және шен-шекпен саясаты

Черняев 1864 жылғы 18 тамызда Әулиеатадан жазған жолдамасында Қоқанда билік жүргізген қыпшақтар тобы «сірә бізді жақтайтын сарт өкілдерін қырып салғанын» айтады. Қаза тапқандар арасында Қоқанда ұсталған қазақ билері де болғаны аталады. Ең ауыр хабардың бірі — 75 жастағы, шымыр руын билеген аса беделді Байзақ датқаны зеңбіректің аузына байлап атып жібергені туралы дерек.

Сол жылы күзде шымыр Ақмолда батырбасы Байзақұлы капитан, сыйқым Құдайберген Байетұлы майор атағын алғаны, бұған патшаның қазан айында қол қойғаны келтіріледі. Жорыққа қатысқан өзге қазақтар мен қырғыздар да шен алып, шекпен кигені айтылады.

Шоқан Уәлихановтың ұстанымы және соғыстың көлеңкесі

Деректерде Шоқан Уәлихановтың Әулиеатада қоқандықтармен бейбіт келіссөз жүргізу қажет екенін талап еткені, алайда Черняевтің бұған келіспей, қырғынның күшеюі салдарынан Уәлихановтың шілде айында бір топ сардармен бірге Алматыға қайтып кеткені айтылады. Орыс ғалымы А. К. Гейнс Әулиеатада қоқан билігінен қалған зынданды көргенін, «шөлмек тәріздес, тереңдігі 10 сажын, аузы тар» екенін және қалада дар болғанын жазады.

Орыстар Әулиеатаны алған кезде қала тұрғындары шамамен екі-үш мың болғаны көрсетіледі. Черняев жолдамасында қалада қазақтардан бірнеше шымыр үйі болғанын да атап өтеді.

Қорытынды: әкімшілік өзгеріс және тарихи атаулар

1864 жылғы 17 шілдеде Әулиеата «Жаңа Қоқан сызығының» құрамына енгізілді. Әулиеатаны алғаны үшін полковник М. Г. Черняев генерал-майор атанды. 1889 жылы (басып алудың 25 жылдығы құрметіне) Түркістан өлкесінің әскери губернаторы Н. П. Гродековтың бұйрығымен қалада ескерткіш орнатылғанымен, бүгінде оның жұрнағы да жоқ.

Деректе 1774 жылы Абылай хан негізін қалаған Әулиеата қаласының 1938 жылы ұлы ақын Жамбыл есімімен аталғаны айтылады.