Бері қой
Қоғамдық X-шi клубта игі мақсатпен бал-маскарад, жергілікті бикештер айтқандай, бал-парей өтіп жатқан еді. Түнгі сағат он екі. Би білмейтін бес “зиялы” бетпердесіз күйі оқу үйінде үлкен үстелді жағалай жайғасып, мұрындары мен сақалдарын газетке көме түсіп, оқып, қалғып-шұлғып, өздерінше “ойланып” отырған.
Үлкен залдан “Вьюшки” кадрилінің үні естіледі. Есік алдынан тарс-тұрс басып, қолындағы ыдысын сылдырлата жүгірген лакейлер өте шығады. Ал оқу үйінің іші — құлаққа ұрған танадай тып-тыныш.
Сол тыныштықтың ішін кенет бір тұншыға шыққандай жуан дауыс қақ айырды: “Осы ара сірә қолайлырақ сияқты! Тартыңдар бері! Бермен қарай, жігіттер!”
Оқу үйіне “қонақтардың” баса-көктеп кіруі
Есік ашылды. Делбешінің костюмін киіп, басына тауыстың қауырсынын қадаған қалпақ киген маскалы, жауырыны жалпақ, дембелше бір еркек кіріп келді. Оның соңынан маска таққан екі әйел және қолына поднос ұстаған лакей енді.
Подноста
- ликер құйылған жуан бөтелке
- үш бөтелке қызыл шарап
- бірнеше стақан
Маскалы еркек үстел үстіндегі журналдарды қолымен қағып жіберіп, бұйыра сөйледі: “Подносты үстелге қой... Отырыңыз, мамзельдер! Ал енді, мырзалар, сендер қағылыңдар... топырлайтын түгі жоқ!”
“Бұл арада газет пен саясатқа мұрша жоқ. Тастаңдар!” — деген сөздері оқу үйіне келіспейтін қылықтың ашық хабаршысы еді.
“Бұл асхана емес”: алғашқы қарсылық
Зиялылардың бірі көзілдірігінің үстінен маскаға тесірейе қарап: “Мен сізден ақырын сөйлеуіңізді өтінер едім. Бұл ара асхана емес, оқу үйі. Бұл ара ішетін орын емес” — деді.
Бірақ маскалы еркек оған мысқылмен жауап берді: үстел шайқалмайды, төбе құламайды; ал ең бастысы — оның “зауқы” жоқ. Содан соң газет оқығандарды “ақшаң жоқ болғандықтан газетті жақсы көресіңдер” деп мазақтап, кекете күлді.
Ақыры ол көзілдірікті мырзаның қолындағы газетті жұлып алып, жұрт көзінше пәре-пәресін шығарып жыртты да тастады. Бұл — қорлау ғана емес, оқу үйінің қадіріне жасалған шабуыл еді.
“Мен банк директоры Жестяков болам!”
Қызара-бозара ашуға булыққан көзілдірікті мырза даусы шатынап: “Сіз дандайсып отырсыз! Оқу үйін кабакқа айналдырып отырсыз! Мен банк директоры Жестяков болам!” — деп айқай салды.
Алайда маскалы еркек бұл атаққа да селт етпеді. “Сенің Жестяков болғаныңа менің түкіргенім бар!” — деп, өршелене түсті.
Ол тіпті: “Сендер сөзді қойып, шығып тұрыңдар. Мамзельдерімнің қасында жалғыз қалғым келеді” — деп, оқу үйін өзінікіне айналдырғысы келді. Зиялыларға бірінен соң біріне “Шық!” деп бұйырып, қарсы сөйлегенді қорқытып-үркітті.
Старшина шақырылды, бірақ жағдай ушыға түсті
Ақыры Жестяков кезекші старшинаны шақыртты. Бір минуттан кейін жағасында көгілдір таспасы бар, тәлтиген жирен старшина биден алқынып кіріп келді де: “Шығып тұруыңызды сұраймын. Бұл ара ішкілік ішетін орын емес. Асханаға барыңыз!” — деп бастады.
Бірақ маскалы еркек старшинаны да өзіне бағындырғысы келді: “Мен саған бір минут уақыт беремін. Мына тұрған әртістерді қолтығынан ал да, үйден шығарып жібер. Бөтен кісінің отырғанын мамзельдерім жақтырмайды...” — деп өктемси сөйледі.
Қорқыту мен билік көрсету
Бұл жерде күлкіліге ұқсайтын сөздің өзі үрейге айналды: күшке сүйенген өктемдік, “ақша” мен “атақтың” тасасында жасалған қысым, көптің үнсіз қалуы.
Маска сыпырылды: бәрінің жүрегі шайлығып түсті
Кенет әлгі еркек орнынан тұрып, маскасын сыпырып алды. Өзінің елтіп тұрған бетін ашып, жұртқа жағалай көз жүгіртті де, креслоға сылқ етіп отыра кетіп, мәз болып қарқылдап күлді.
Бұл — жай бұзақы емес еді. Жұрт маска астынан жергілікті миллионер фабрикант, “білімге сүйіспеншілігімен” аты шыққан, ата-бабасынан құрметтелген азамат Пятигоровты таныды.
Оқу үйіндегі зиялы қауымның өңі қашты: бірі аппақ құба болды, бірі желкесін қасып қалды. Старшина да абайсызда ақымақтық жасап қойған адамдай тамағын кенеді.
Пятигоров аз үнсіздіктен кейін: “Қалай, кетесіңдер ме, жоқ па?” — деді. Зиялылар ләм деместен ұшынан басып, бір-бірлеп сыртқа шығып кетті. Есік тарс жабылды.
Салдары: үнсіз тараған үй, тоқтаған би
Зиялылар клубқа сыбырласа кірді. Пятигоровтың “ренжіп” қалғанын білген әйелдер мен қыздар да жым болып, үйлеріне тарай бастады. Сөйтіп би тоқтады.
Пятигоров оқу үйінен түнгі екіде шықты: тәлтіректеген мас. Залға кіре сала оркестрдің қасына келіп отырды, музыкаға ұйып мызғып кетті де, көп ұзамай басы салбырап, қорылдай жөнелді.
Старшиналар музыканттарға ымдап: “Ойнамаңдар... тсс! Егор Нилыч ұйықтап кетті” — деді.
Мәз күлкі мен ащы шындық
Белебухин миллионердің құлағына қайта-қайта еңкейіп: “Үйіңізге апарып салайын... ұйықтайтын уақыт болды” — деп жүріп, ақыры оны арбаға отырғызды. Зиялылар да жүгіріп жетіп, сүп-сүйкімді жымиып, “құрметті азаматты” тік көтеріп шығарып салды.
Кештің “қорытындысы”
Жестяков жадырай сөйлеп, болған жайтты “таланттың” өнеріне теңеді: “Бүтіндей бір топ адамды осылай ақымақ қылу тек әртістің ғана қолынан келеді...” — деп күлкіге басты. Зиялылар Пятигоров қол берген соң “өкпелемеген шығар” деп, көңілдері жай тауып қалды.
Ал Евстрат Спиридоныч күрсініп қана қойды: “Оңбаған, арам адам... бірақ қамқоршы ғой...” Бұл сөздің астында бір қоғамның бойындағы үйреншікті үрей де, тәуелділік те, арға қарсы амалсыз келісім де жатыр еді.
Аударған: Ф. Дінисламов