Соғыстың алғышарттары

Ұғымның қалыптасуы және атаудың қолданысы

«Ұлы Отан соғысы» ұғымы 1941 жылғы 3 шілдеде И. В. Сталиннің радио арқылы жасаған үндеуінен кейін кең тарады. Ол өз сөзінде «ұлы» және «отан» сөздерін бөлек қолданғанымен, кейін бұл тіркес біртұтас атау ретінде орнықты.

Атаудың баламалары басқа тілдерде де қолданылады: орысша — «Вели́кая Оте́чественная война́», ағылшынша — “Great Patriotic War”, немісше — “Großer Vaterländischer Krieg”. Кейбір зерттеушілер бұл кезеңді Екінші дүниежүзілік соғыстың шығыс майданы деп атайды (Германия қолданған «шығыс майданы» түсінігіне жақын).

Соғысқа алып келген алғышарттар (1933–1941)

Германиядағы саяси өзгеріс және қайта қарулану

1929 жылы басталған әлемдік экономикалық дағдарыстың салдары 1933 жылы Германияда NSDAP (Ұлтшыл-социалистік неміс жұмысшы партиясы) билікке келуіне жағдай жасады. Осыдан кейін Германия Бірінші дүниежүзілік соғыстағы жеңілістің «есесін қайтаруға» бағытталған кең ауқымды қайта қарулануды бастады.

Жеңімпаз державалардың (АҚШ, Ұлыбритания, Франция) араласпау саясаты нәтижесінде Германия Версаль келісіміндегі көптеген шектеулерді орындауды іс жүзінде тоқтатты. Бұған қоса АҚШ компанияларының қаржысы мен материалдық ресурстары Германияның әскери-өнеркәсіптік әлеуетін күшейтуге ықпал етті.

КСРО–Германия байланыстары және бұзылған шектеулер

1926–1933 жылдары Кеңес Одағы Липецк пен Қазан маңындағы полигондарда герман әскери кадрларын даярлауға белгілі дәрежеде атсалысты. 1936 жылы Германия Версаль келісімін бұзып, Рейн аймағына әскер кіргізді. Сол жылы Испаниядағы азамат соғысына араласып, Франко күштеріне әскери қолдау көрсетті.

Антикеңестік курс және КСРО-ны «ықтимал қарсылас» ретінде қарастыру

1933 жылдан кейін Германияда антикоммунистік және антикеңестік көзқарастар күшейді. 1930-жылдардың ортасынан бастап герман басшылығы КСРО-мен соғыстың сөзсіздігі туралы жиі мәлімдей бастады. Әскери доктринада Кеңес Одағы ықтимал қарсылас ретінде белгіленіп, 1938 жылы герман армиясында Қызыл Әскердің техникасы, айырым белгілері және тактикасы жүйелі түрде зерттелді.

Еуропадағы шиеленістің күшеюі: Аншлюс, Мюнхен және Польша

1938 жылғы наурызда Австрияда өткен референдумнан кейін Германия елді өзіне қосты (Аншлюс). Сол жылы Германия, Италия, Ұлыбритания және Франция арасында жасалған Мюнхен келісімі Германияға Чехословакияның Судет аймағын «немістерді қорғау» уәжімен қосып алуға мүмкіндік берді. Кейін Чехословакияның қалған бөлігі де оккупацияланды (Польшаның қатысуымен).

1939 жылдың қысында Германия Польшаға Данциг мәселесін шешуді ұсынды. Польша бас тартқан соң, Гитлер бұл дауды соғысқа сылтау етті. 1939 жылғы тамызда Германия мен КСРО арасында шабуыл жасаспау туралы келісім жасалып, оның құпия хаттамалары Еуропада ықпал аймақтарын бөлісуді көздеді.

1939 жылғы 1 қыркүйекте Германия Польшаға басып кірді. Бұдан кейін Ұлыбритания мен Франция Германияға соғыс жариялады. Осылайша Екінші дүниежүзілік соғыс басталды. Екі апта ішінде Польша қарулы күштері күйреп, майдан сызығы Керзон сызығына дейін жылжыды.

1940 жыл: Батыс Еуропадағы жеңістер және Британия шайқасы

1940 жылы Германия Дания мен Норвегияны, кейін Бельгия, Нидерланд, Люксембургті және Францияның едәуір бөлігін жаулап алды. Франция тізе бүгуге мәжбүр болды. Осыдан кейін Ұлыбритания Германияның Батыстағы негізгі қарсыласы ретінде жалғыз қалды.

1940 жылғы 16 шілдеде Гитлер Ұлыбританияға басып кіруді көздейтін директиваға қол қойды («Теңіз арыстаны» операциясы). Алайда герман теңіз күштері британ флотының қуатын және вермахттағы десанттық тәжірибенің тапшылығын алға тартып, әуеде басымдыққа жетуді шешуші шарт деп санады.

Британия шайқасының мәні

Ұлыбританияның әскери-экономикалық әлеуетін әлсірету, халықтың сағын сындыру және басып кіруге дайындық үшін 1940 жылғы тамыздан бастап немістер британ қалаларын жаппай әуеден бомбылауды бастады (Британия шайқасы).

Бейбіт тұрғындар арасында шығын көп болғанымен, Ұлыбритания Лүфтваффені елеулі шығынға ұшыратып, әуедегі басымдықты бермеді. 1940 жылғы желтоқсаннан бастап ауа райының нашарлауына байланысты неміс әуе шабуылдарының қарқыны бәсеңдеді; Германия Ұлыбританияны бітімге мәжбүрлей алмады.

КСРО-ға қарсы соғыс жоспары: шешімдер мен одақтар

1940 жылғы 31 шілдеде жоғары әскери басшылықпен кеңесте Гитлер КСРО-ны 1941 жылдың көктемінде талқандауды қажет деп жариялады: оның логикасы бойынша, Ресей жеңілсе, Ұлыбританияның «соңғы үміті» өшіп, ол да тізе бүгуге мәжбүр болады.

1940 жылдың шілде–желтоқсан айларында КСРО-мен соғыстың бірнеше жоспары талқыланды (ОКҺ, генерал Э. Маркс және басқа нұсқалар). Нәтижесінде 1940 жылғы 5 желтоқсанда генерал-полковник Ф. Гальдердің ұсынған жобасы (кейде «Отто жоспары» деп аталады) негіз ретінде мақұлданды.

Үштік пакт

1940 жылғы 27 қыркүйекте Германия, Италия және Жапония Үштік пакт деп аталған келісімге қол қойып, ықпал аймақтарын бөлісу және өзара әскери көмек көрсету туралы келісті.

«Барбаросса» директивасы

1940 жылғы 18 желтоқсанда Гитлер қол қойған №21 директива КСРО-мен болашақ соғыстың стратегиялық бағытын белгіледі («Барбаросса» жоспары). 1941 жылғы 31 қаңтардағы директивада әскерлерді стратегиялық топтастыру мен орналастыру егжей-тегжейлі баяндалды (қол қойған — В. Браухич).

1940 жылдың соңында неміс әскерлерін басып алынған Польша аумағына жылжыту басталды. Бұл қозғалыс бір жағынан операциялық дайындық болса, екінші жағынан КСРО-ны жаңылыстыруға бағытталған дезинформациямен қатар жүрді: герман тарапы оны Ұлыбританияға ықтимал басып кірудің «бүркемесі» ретінде көрсетуге тырысты.

Одақтың кеңеюі және Балқан оқиғалары

Үштік одаққа 1940 жылы Венгрия, Румыния, Словакия; 1941 жылы Болгария, Финляндия және Испания қосылды.
1941 жылғы 25 наурызда Югославия одаққа қосылды, алайда 27 наурыздағы төңкерістен кейін жаңа үкімет бейтараптық жариялады.
5 сәуірде Югославия КСРО-мен достық және шабуыл жасаспау туралы келісімге қол қойды.
Германия Югославияға қарсы жорық жасап, Италияға Грекияда көмектесуге шешім қабылдады; соның салдарынан КСРО-ға шабуыл мерзімі кейінге ысырылды.

1941 жылғы 6 сәуірде Германия (Венгрияның қатысуымен) Югославияға басып кірді. 17 сәуірде Югославия тізе бүкті. Кейін негізгі күштер Грекияға бағытталып, Афины 27 сәуірде басып алынды. 1941 жылғы 1 мамырда Гитлер КСРО-ға шабуылды 22 маусымда бастау туралы түпкілікті шешім қабылдады.

Дәйексөз: 1941 жылғы мамырдағы уәж

Гитлердің Муссолиниге 1941 жылғы 21 мамырда жолдаған хатында КСРО-ға қарсы соғысты тез бастау қажеттігі, әуе үстемдігін жоғалтпау қаупі, сондай-ақ Ұлыбританияның «соңғы үміті» ретінде Кеңес Одағына сенім артуы туралы ойлар айтылады. Хат мәтінінде ол бұл шешімді қабылдағаннан кейін өзін «ішкі ауыр жүктен құтылғандай» сезінетінін де атап өтеді.

Германияның әскери-экономикалық әлеуеті

Германия экономикасының милитаризациясы, жаулап алынған елдердің өнеркәсібі мен стратегиялық қорларының немістердің қолына түсуі, сондай-ақ оккупацияланған және одақтас мемлекеттердің арзан жұмыс күшін пайдалану әскери-экономикалық қуатты айтарлықтай арттырды.

Өндіріс ауқымы

Соғыс қарсаңында Германияда және оның бақылауындағы аумақтарда жылына 439 млн тонна көмір, 31,8 млн тонна болат өндірілді.

Қару-жарақ

Жылына шамамен 11 мың зеңбірек пен миномет, 11 мың ұшақ шығарылды.

Бронетехника

1941 жылдың алғашқы жартысында 1 621 танк және өздігінен жүретін артиллерия қондырғысы өндірілді.

Бұл деректер Германияның өнеркәсіп қуаты тұрғысынан КСРО-ға қатысты басымдығын көрсеткенімен, қару-жарақ өндірісінде тең дәрежедегі толық үстемдік әрдайым байқала бермеді.

КСРО-ның 1939–1940 жылдардағы кеңеюі және шекаралардың өзгеруі

1939 жылғы 17 қыркүйекке қараған түні құпия хаттамаларда КСРО ықпал аймағы ретінде қарастырылған аумақтарға Қызыл Әскер кірді: Польша құрамындағы Батыс Украина мен Батыс Белоруссия бағытында жорық жасалды.

1939 жылғы 28 қыркүйекте КСРО мен Германия Достық және шекара туралы келісім жасады. Жаңа шекара бұрынғы поляк аумағындағы екі мемлекеттің мүдделері түйіскен сызық ретінде, негізінен, Керзон сызығына сәйкес белгіленді. 1939 жылғы қазанда Батыс Украина мен Батыс Белоруссия КСРО құрамына ресми қабылданды.

Балтық елдері

1939 жылдың қыркүйек соңы мен қазан басында Эстония, Латвия және Литвамен келісімдер жасалып, олардың аумағына кеңес әскерлері орналастырылды. 1940 жылғы маусымда бұл елдерге ультиматум қойылып, қосымша кеңес күштері енгізілді. Кезектен тыс сайлаулардан кейін жаңа парламенттер Эстон КСР, Латыш КСР және Литван КСР жариялап, КСРО құрамына кіру туралы декларациялар қабылдады.

1941 жылдың жазында герман шабуылы басталғаннан кейін Балтық өңірінде кеңес әскерлеріне қарсы қарулы әрекеттер күшейіп, бұл неміс әскерлерінің Ленинград бағытына жылжуын жеделдетті.

Финляндиямен соғыс (1939–1940)

1939 жылғы қазанда КСРО Финляндияға өзара көмек туралы келісім ұсынды, бірақ келіссөздер нәтиже бермеді. 1939 жылғы 30 қарашада соғыс басталып, 1940 жылғы 12 наурызда Мәскеу бітімімен аяқталды: Финляндия бірқатар аумақтарын беруге келісті. Алайда КСРО бастапқы мақсаттарының бәріне жете алмады, ал Қызыл Әскердің жоғары шығындары басқа елдерде оның соғысқа дайындығына күмән туғызды.

Румыния және Молдаван КСР-ының құрылуы

1940 жылғы 26 маусымда КСРО Румыниядан Бессарабия мен Солтүстік Буковинаны беруді талап етті. Румыния келіскен соң 28 маусымда кеңес әскерлері енгізілді. 1940 жылғы 2 тамызда Молдаван Кеңестік Социалистік Республикасын құру туралы заң қабылданды; аумақтық бөліністе бірқатар өңірлер Молдаван КСР-ына, ал кей бөлігі Украин КСР-ына қарады.

Осыдан кейін Германияның одақтастары Венгрия мен Болгария да Румыниядан жер талап ете бастады: Румыния 1940 жылғы тамызда Трансильванияның едәуір бөлігін Венгрияға, қыркүйекте Добруджаның оңтүстігін Болгарияға берді.

Ұлы Отан соғысындағы ең белгілі шайқастар мен операциялар

Ленинград шайқасы

1941 жылғы 10 шілде — 1944 жылғы 9 тамыз
Мәскеу түбіндегі шайқас

1941 жылғы 30 қыркүйек — 1942 жылғы 20 сәуір
Сталинград шайқасы

1942 жылғы 17 шілде — 1943 жылғы 2 ақпан
Курск шайқасы

1943 жылғы 5 шілде — 23 тамыз
Берлин шайқасы

1945 жылғы 16 сәуір — 8 мамыр