Қазақша рефераттар

Қазақ іс қағаздары тілінің тарихы

Қазақ ресми іс қағаздар тілінің қалыптасуы

Қазақ іс қағаздар тілінің тарихы түпкі тарихтың тереңінен басталмаса да, бірнеше ғасырлық даму жолы бар екені белгілі. Зерттеушілердің пікірінше, қазақ ресми іс қағаздар тілі XVIII ғасырдан бастап айқын көріне бастайды. Бұл ғасырда да бүгінгідей өзіндік құжат түрлері мен ресми жазба үлгілері қалыптасқан.

XVIII ғасырдағы негізгі құжаттар

XVIII ғасырда қолданылған ресми іс қағаздарына қазақ хандарының, сұлтандарының, батырлары мен старшиналарының орыс патшалығына және орыс әкімшілік орындарына жолдаған хаттарын жатқызуға болады. Бұл материалдар бүгінгі күні де аса құнды: олар сол кезеңдегі қазақ даласының саяси-әлеуметтік және экономикалық ахуалын сипаттап қана қоймай, XVIII ғасырдың екінші жартысы мен XIX ғасырдың бірінші жартысындағы ресми тілдің сипаты туралы да дерек береді.

Ресми стильдің ерекшеліктері: эпитеттер мен лексика

Бұл кезеңнің ресми іс қағаздарында түрлі дәрежедегі лауазымды тұлғаларды мадақтайтын тұрақты эпитеттерді қолдану қалыпты норма болған. Сонымен бірге, лексикалық қабаттан араб-парсы элементтерінің жиі кездесуі де назар аударарлық құбылыс.

Норма

Мәртебені білдіретін тұрақты атаулар мен құрмет сөздері мәтіннің ресмилігін күшейтті.

Лексикалық қабат

Араб-парсы элементтері жазба дәстүрдің ықпалын және кеңсе тілінің қалыптасуын көрсетеді.

XIX ғасыр: тарихи оқиғалар және құжат тілінің кеңеюі

Қазақ ресми іс қағаздар тілінің тарихы XVIII ғасырмен шектелмейді. XIX ғасырда бұл салаға елеулі өзгерістер мен жаңа дереккөздер әкелген оқиғалар орын алды. Соның бірі — Исатай мен Махамбет бастаған шаруалар көтерілісі.

Көтеріліс іздері құжаттарда

Бұл көтерілістің ықпалы тек көркем әдебиет пен тарихта ғана емес, іс қағаздар тарихында да көрініс тапты. Мұны Махамбет Өтемісұлының Ладыщинскийге жазған хатынан, Жәңгір ханның Исатай Тайманұлына жолдаған хатынан және басқа да материалдардан байқауға болады.

Ал XIX ғасырдың екінші жартысынан бастап қазақ әдеби тілінің дамуы жаңа кезеңге өтті. Бұл өзгерістер ресми жазба тәжірибесіне де ықпал етті.

XX ғасыр: қазақ тілінде іс жүргізуді орнықтыру талпыныстары

Қазақ іс қағаздар тілін жүйелеу мәселесі тек бүгін көтерілген тақырып емес. Зерттеушілер 1921 жылы қазақ тілінде іс жүргізу міндеттеліп, пәрменді шаралар белгіленгенін, белгілі бір ілгерілеу болғанын, алайда істің кейін аяқсыз қалғанын атап өтеді.

Баяулауға әсер еткен себептер

  • Елдегі ашаршылық
  • Тәркілеу және қуғын-сүргін
  • Ұлы Отан соғысы
  • Тың игеру жылдарындағы әлеуметтік-саяси ахуал

1957 жылы Республика Министрлер Кеңесі қазақ тілінде іс жүргізу туралы тағы да шешім қабылдаған. Алғашында бұл жұмыс қарқынды қолға алынғанымен, кейін бәсеңдеп, 1970–1980 жылдары мүлде саябырсығаны айтылады. Дегенмен бүгінгі күні іс қайта жанданып, ауқымды түрде жүріп жатқаны анық байқалады.

Сөздіктер мен оқу әдебиеті: саланың институционалдануы

Бұл саладағы еңбектер тарихына көз жүгіртсек, 1936 жылы Ағыбаевтың іс жүргізуге арналған сөздігі жарық көргенін атап өтуге болады. Кейін 1950 жылдардың соңы мен 1970 жылдардың басы аралығында 12 кітап болып, нөмірленген салалық-терминологиялық сөздіктер жарияланды.

Маңызды басылымдар

  • 1961 жыл: Ғ. Мұсабаев пен Б. Сүлейменованың «Орысша–қазақша терминологиялық сөздігі».
  • 1970 жылдар: 10 томдық академиялық сөздіктердің жарық көруі.

Қазіргі таңда да іс қағаздарына қатысты сөздік-анықтамалықтар, жоғары оқу орындарына арналған оқу құралдары және өзге де еңбектер жарияланып келеді. Осы бағытта еңбек еткен зерттеушілер қатарында М. Қасымбеков, Қ. Әлімқұлов, К. Юсупов, Ә. Сапарбекова, А. Жапбаров, Г. Ө. Танабаева, Т. Қ. Сариева және басқа да мамандарды атауға болады. Сонымен бірге, тікелей орыс тілінен аударма жасап, терминдендіру мен біріздендіруге үлес қосып жүрген зерттеушілердің ізденісі әлі де жалғасуда.

«Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу» пәні: мақсаты мен міндеттері

Қоғамдық маңызы

Іс қағаздары қоғам өмірінде үлкен рөл атқарады. Олардың саяси, тарихи, құқықтық және экономикалық маңызы зор. Мемлекет, республика, қала, аудан, кәсіпорын, ұйым, мекеме тарихын жазуда құжаттар — ақпараттың таптырмас қайнар көзі. Құжаттар фактілерді, оқиғаларды және қоғам өміріндегі құбылыстарды дәлелдейтін айғақ қызметін атқарады. Осы құндылықты танытуда «Мемлекеттік тілде іс қағаздарын жүргізу» пәнінің рөлі ерекше. Пән жоғары оқу орындарында оқытылады.

Негізгі міндеттері

  1. 1 Іс қағаздарын қазақша жүргізудің мемлекеттік құндылығын және әлеуметтік маңызын түсіндіру, оның қазақ тілінің мемлекеттік тіл ретінде қызмет етуінің алғышарттарының бірі екенін ұғындыру.
  2. 2 Іс қағаздарын жүргізудің дербес ғылыми бағыт екенін таныту.
  3. 3 Іс қағаздарын жүргізудің тарих, саясаттану, архив ісі, тіл білімі, педагогика сияқты ғылым салаларымен байланысын көрсету.
  4. 4 Болашақ мамандарды құжат толтырудың мемлекеттік стандарттары, толтыру әдістері, жазылу стилі, қызметі мен мақсаты жөніндегі біліммен қаруландырып, қазақ тілінің дамуындағы рөлін күшейтуге олардың үлес қосуын қамтамасыз ету.
  5. 5 Іс қағаздарының түрлерімен, оларға қойылатын талаптармен, безендірілу ерекшеліктерімен және лексикасымен таныстыру.

Қорытынды түйін

Қазақ ресми іс қағаздар тілі XVIII ғасырдан бастау алып, XIX ғасырдағы тарихи өзгерістермен мазмұндық әрі стильдік тұрғыдан байи түсті. XX ғасырда қазақ тілінде іс жүргізуді орнықтыру бірнеше рет күн тәртібіне шығарылып, түрлі әлеуметтік-саяси себептерге байланысты баяулағанымен, бүгінгі таңда бұл бағыт қайта жанданып, ғылыми-әдістемелік еңбектермен және білім беру жүйесімен нығая түсуде.