Қорқыт Ата ертегілері мен дастандары - түркі мифологиясының қайнар көзі
Қорқыт Ата: түркі дүниесінің рухани айнасы
Қорқыт Ата — түрік дәстүрін, салтын, әдет-ғұрпын, сенімдерін және басқа халықтардан айырмашылығын ертегілері мен дастандарында айшықтап, оны бүгінге дейін көркем жеткізген ұлы өнерпаз. Оның туған және қайтыс болған жылдары нақты белгісіз, өмір сүрген ғасыры да даулы.
Өмір сүрген дәуірі туралы пікірталас
Кейбір зерттеушілер Қорқыт Атаның Әзірет Пайғамбар заманында өмір сүргенін айтып, ғылыми еңбектерінде бұл пікірді дәлелдейтін дастан бөлімдерін келтіреді. Ал басқа зерттеушілер оны оғыз түріктерінің ертекшісі әрі дастаншысы деп танып, бүгін қолымыздағы 12 дастан-хикаядан деректер ұсынады.
Зерттеушілер атап өтетін негізгі түйін
Пертев Найили Боратов Ислам энциклопедиясындағы мақаласында бұл ертегілер XV ғасырға дейін ауызша тарағанын, ал XV ғасырдың екінші жартысында Аққойынлылар тарапынан қағазға түскенін көрсетеді. Қолдағы мәтіндерде екі түрлі дәуірдің оқиғалары қатар бейнеленеді.
Бір жағынан, IX–XI ғасырларда қыпшақ-оғыз түріктерінің Сырдарияның солтүстігіндегі мекенінде кешкен тіршілігі суреттеледі. Екінші жағынан, мәтіндердің жазылып алынған кезеңі — XV ғасырдағы Аққойынлы мемлекеті дәуірінің оқиғалары да қамтылады. Сондықтан кейбір хикаялар сол уақыттың қоғамдық болмысына икемделіп, өңделуі мүмкін.
Қорқыт Атаның бейнесі: абыз, жырау, бақсы
Кейбір еңбектерде Қорқыт Атаның Пайғамбарға елші болып жіберілгені де айтылады. Мұндай қосымшалар түріктер исламды қабылдағаннан кейінгі кезеңде қалыптасқан болуы ықтимал.
Қорқыт Ата қыпшақ-оғыз жұртының білгіші саналады. Оның «оғыз халқының басына қайыр келетінін сөйлеген едім» деген мазмұндағы хикметті сөздері халыққа бағыт-бағдар бергенін аңғартады әрі оның бақсы болғаны туралы жорамалдарды күшейтеді. Бақсылар — әрі ақын, әрі көне хикаяларды таратушы, әрі келешекке қатысты ишара айтушы тұлғалар болған.
Нышан
Қорқыт Атаның қолындағы қобыз — оның бақсылық-абыздық қырына қатысты маңызды белгі. Дәстүрлі түсінікте қобыз әулиелердің, кие дарыған жандардың аспабы ретінде қабылданған.
12 хикаяның мазмұны және маңызы
Қазіргі түркі халықтары арасында Қорқыт Ата туралы мұра кең тараған. Біздің заманымызға дейін жеткен 12 хикаяның сегізі ішкі және сыртқы соғыстарды, екеуі ғашықтық оқиғаларын, екеуі мифологиялық сипаттағы сарындарды баяндайды. Дегенмен барлығы да түркі дүниесін шынайы қырынан көрсетеді: қауымның қаһармандығын, мәдениетін, мінезін, діни әдеттерін және тұрмыс-тіршілігін ашып береді.
Қорқыт Ата ертегілері мен дастандары — түркі мифологиясының маңызды қайнар көздерінің бірі.
Аңыздағы Қорқыт: мәңгілік өмірді іздеу
Аңыздарда Қорқыт Ата мәңгі өлмейтін өмірді іздеген жан, мәңгілік үшін қайтпас күрескер ретінде суреттеледі. Бірақ өмірінің соңында «өлмейтін нәрсе жоқ» деген ой түйеді. Содан кейін ол мәңгілік өмірді қобыздың сарынынан іздейді: өнердің өзі уақыттан озатын құдірет секілді көрінеді.
Ол күйлерін толассыз тартып, ақырында дүниеден өтеді. Өзі кетсе де, артында күйлері мен өнегелі сөздері қалады.
«Қорқыт ата кітабы»: қолжазба дәстүрі
Әдебиет тарихында деректі түрде белгілі мұра — «Қорқыт ата кітабы». Бұл шығарма бүгінге дейін Дрезден қаласында он екі жырдан тұратын қолжазба күйінде және Италияда алты жырдан тұратын қолжазба күйінде сақталған.
«Қорқыт ата кітабын» VIII ғасырларда және одан да ертерек туған аңыздардың жинағы деуге болады. Оларды жыр түрінде хатқа түсірген тұлға ретінде Қорқыт Ата аталады. Кітапта қазақ халқының құрылуына тікелей қатысы бар, тарихта белгілі оғыз тайпаларының тағдырымен байланысты оқиғалар баяндалады.
Жырлардан мысалдар
- Дерсе ханның ұлы Бұқаш туралы жыр
- Қазан бектің ауылын жау шапқаны туралы жыр
- Оғыз қаған жыры және өзге туындылар
Негізгі идеялар: ерлік пен ізгілік
Жырлар оғыз тайпасының туған жері мен елін сыртқы жаудан қорғау жолындағы алып батырлардың ерлігін толғайды. Дастандарда ерлік, әділдік, адамгершілік, ата-ананы құрметтеу, уәдеге беріктік сияқты ізгі қасиеттер дәріптеледі. Қаһармандар қорқақтық пен опасыздыққа, әдепсіздік пен сараңдыққа қарсы тұрады.
Жырлардың тең жартысынан астамы Қазан бектің ел қорғаған ерлігін және жұртына жасаған игі істерін суреттеуге арналған. Оның қасында ерлікпен бірге парасат танытатын кейіпкерлер де бар: ерлерше қару асынып, жауға тайсалмай қарсы тұрған Бөрілі сұлу, ұлы Ораз, ел басқарған Баяндыр хан, Дерсе хан және оның баласы Бұқаш.
Қорытынды ой
«Қорқыт ата кітабы» әртүрлі жырлардың жинағы болғанымен, өзегіне ерлік жасау мен ізгілік көрсету идеясын біртұтас арқау етіп өріп отырады.