Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818, Ұлытау өңірі - 19 ғ - дың 70 - жылдары) - батыр, Кенесары Қасымов бастаған ұлт - азаттық көтеріліс басшыларының бірі
Жанайдар Орынбайұлы (шамамен 1818, Ұлытау өңірі — XIX ғасырдың 70-жылдары) — батыр, Кенесары Қасымұлы бастаған ұлт-азаттық көтерілістің жетекшілерінің бірі.
Негізгі дерек
1837 жылы Жанайдар Ақмола дуанына қарасты арғын тайпасының Қуандық, Сүйіндік, Төртуыл, Қойлыбай, Қалқаман, Темеш, Тінәлі руларының жасақшыларын бастап, Кенесары қолына келіп қосылды.
Кенесары қолындағы орны
Кенесары Ақмола бекінісіне шабуыл жасар алдында Жанайдарды бас етіп, бекіністі барлауға шолғыншылар жіберген. Шабуыл барысында ерлігімен, мергендігімен көзге түскен Жанайдар ханның сенімді серігіне, қол бастаған батырларының біріне айналады.
Он жылдық күрес
Жанайдар бауырлары Жанатай, Бектұрған, Өтебайлармен бірге Кенесарыға еріп, он жыл бойы азаттық жолындағы шайқастардың бел ортасында жүрді. Осы жорықта Жанатай қаза табады.
Кенесары мен Наурызбайдан айырылып, көтеріліс тығырыққа тірелген шақта Жанайдар амалсыздан Арқадағы еліне қайтуға мәжбүр болады.
Елге оралу және қоныстану
Ұлытаудағы ата қонысын бағаналы найман елінен қайтаруды талап етіп, Санкт-Петербургке барады. Көтеріліске қатысқаны үшін Ресей патшасы кешірім жасағаннан кейін, Жанайдар Терісаққан өзені бойына және Арғанаты тауының етегіне қоныстанады.
1868 жыл
Қазақтың игі жақсыларымен бірге князь Владимирдің Омбыға келген құрметіне арналған салтанатқа қатысады.
Соңғы сапары
Қажылықтан қайтып келе жатып, жол үстінде қайтыс болады.
Баласы Мейрам Қайрақты деген жерде ат шаптырып, ас бергені айтылады.
Жырдағы бейне және ел жадындағы із
Жанайдардың ерлігі мен беделін ақын-жыраулар жырға қосқан. Ел ішінде: «Баласы Орынбайдың Жанайдарды, адасқанды жөнге салған талайларды», «Төртуылда Жанайдар жиған асқан ер еді» деген жолдар кең тараған.
Біржан салдың сөзіндегі бағалау
Сарамен айтысында Біржан сал Жанайдардың дәулеті мен парасатын да атап өтіп: «Кім жетер Жанайдарға Алтайдағы, алты жүз жас бота мен тайлағы бар» деп тілге тиек етеді.
Көркем әдебиеттегі көрініс
Көрнекті жазушы Ілияс Есенберлиннің «Қаһар» романында Жанайдардың Ақмола дуанының аға сұлтаны Қоңырқұлжаның ауылын шапқан тұстағы оқиғалар кеңінен суреттеледі. Романда оны ажалдан арашалап қалудың амалы ретінде «Ақ жол» атты қазақы ем-дом жасатуы жан-жақты баяндалады.
Ел ішінде сақталған өлең
Жанайдар артық туды жатырынан,
Оқ тиді Жанайдардың балтырынан.
Бір айла өлмес жанға бола ма деп,
Аттайтын қатын іздеді ата ұлынан.
Аттайтын бір де қатын табылмады,
Төрелер тұңіліп тұр қатынынан!