Қазақша рефераттар

Қаңлы тайпаларының ерекшеліктері

Қаңлы мемлекетінің пайда болуы және тарихи деректер

Біздің заманымызға дейінгі III ғасырдан бастап Қазақстан аумағын мекендеген ірі тайпалардың бірі — қаңлылар. Олардың әртүрлі өркениеттік аймақтардың жазба деректерінде аталуы қаңлылардың жай ғана ру-тайпалық деңгеймен шектелмей, мемлекеттік дәрежеге көтерілгенін аңғартады.

Ғылыми пікірлер мен Қытай жазбалары қаңлыларды сақ тайпаларының жалғасы, мұрагер ұрпақтары ретінде сипаттайды. Қаңлылар тарихын Қытай деректеріне сүйене отырып алғаш зерттеген ғалымдар — Қытай тілін жетік меңгерген Н. Я. Бичурин мен Н. В. Кюнер. Кейін В. В. Бартольд жазба деректерді саралап, қаңлылардың негізгі қонысы Сырдарияның орта ағысы болғаны жөнінде қорытынды жасады.

Халық саны

600 000

Чжан Цян дерегі бойынша

Әскер

120 000

жауынгер жасақ

Орталығы

Битян

Сырдария бойындағы қала

Аумағы және бес иелік

Қытай деректерінде қаңлы иелігі құрамында Сусе, Фуму, Юени, Ги, Югень деп аталатын бес аймақ болғаны айтылады. Оларды қазіргі географиялық аумақтармен салыстырғанда төмендегідей сәйкестіктер ұсынылады:

Югень

Хорезм өңірімен байланыстырылады.

Ги

Сырдарияның сағасы маңы.

Фуму

Жаңақорғанның солтүстік-батысынан Қазалыға дейінгі аумақ.

Сусе

Сырдарияның орта ағысы, Арыс аңғары, Қаратау беткейлері.

Юени

Ташкент аймағымен сәйкестендіріледі.

Қаңлы мәдени мұрасы: үш археологиялық мәдениет

Қазақстан мен Орта Азия аумағындағы қаңлылар ескерткіштеріне жүргізілген зерттеулер олардың қалдырған материалдық мәдениетін шартты түрде үш мәдениетке бөледі: Қауыншы, Жетіасар, Отырар-Қаратау.

Қауыншы мәдениеті

Бұл мәдениет Ташкент маңындағы қоныстардан табылған олжалармен байланысты және Қауыншы қаласының атауымен аталады. Негізгі кезеңі — б.з.б. III ғасыр мен б.з. I ғасыр аралығы.

Маңызды ескерткіштер

  • Ақтөбе I
  • Шаушықұм қалашығы
  • Шардара су қоймасы маңындағы ескерткіштер

Табылған бұйымдар: керамикалық ыдыстар, егіншілік пен мал шаруашылығына арналған құралдар, қару-жарақ үлгілері.

Жетіасар мәдениеті

Жетіасар мәдениеті Сырдарияның төменгі ағысы мен Арал маңындағы қаңлы ескерткіштерін қамтиды. Бұл олжалар б.з. I мыңжылдығының алғашқы жартысында өмір сүрген қауымдар туралы маңызды мәлімет береді.

Ескерткіштер қатары

  • Алтынсар
  • Томпақасар
  • Бидайықасар
  • Үңгірліасар
  • Жетісар қалашықтары

Ерекшелігі

Қауыншы мәдениетімен салыстырғанда, Жетіасар тұрғындары тұрақты мекен салуда және қоныстардың күрделілігі мен сапасында ілгері болған. Сонымен бірге керамика жасау дәстүрінде де айырмашылықтар байқалады.

Отырар-Қаратау мәдениеті

Бұл мәдениет Сырдарияның орта ағысын, Отырар өңірін және Қаратаудың солтүстік әрі күнгей беткейлеріндегі ескерткіштерді қамтиды. Жазба деректер бұл аймақты қаңлылардың негізгі өсіп-өнген, этникалық ата-мекені ретінде көрсетеді.

Осы себепті Қазақстан ғалымдары Отырар мен Қаратау өңірлеріндегі тарихи-археологиялық ескерткіштерді тереңірек зерттеуге ерекше назар аударды.

Саяси жағдай және сыртқы қатынастар

Б.з.б. II ғасырдың екінші жартысында қаңлы жерінің оңтүстік бөлігі юечжилерге, ал солтүстік бөлігі ғұндарға тәуелді болғаны айтылады. Алайда б.з. I ғасырында жағдай өзгерді: Амудария мен Сырдария аралығындағы юечжилердің негізгі бөлігі оңтүстікке, Бактрияға қарай ығысып, бұл үдеріс қаңлылардың күшейуіне мүмкіндік берді.

Қаңлылар одағына жоғарыда аталған бес иелік кірді. Олар Арал–Каспий өңіріндегі сармат-алан тайпалары одағын, сондай-ақ Орал өңіріндегі сармат тайпаларын бағындырғаны туралы мәліметтер бар. Қаңлы билеушілері Қытай империясымен қатынаста еркін әрі тәуелсіз бағыт ұстанған.

Шаруашылық пен кәсіп

Қаңлылардың шаруашылығы мен кәсібі туралы нақты тұжырымдар археологиялық олжалар арқылы айқындалады. Қоныстардан табылған керамика, еңбек құралдары және қару-жарақ үлгілері олардың егіншілік пен мал шаруашылығын қатар дамытқанын көрсетеді. Әсіресе Жетіасар ескерткіштері тұрақты мекен салудың өрістегенін, өндірістік дағдылардың күрделенгенін аңғартады.

Егіншілік

Еңбек құралдары мен қоныс іздері арқылы дәлелденеді.

Мал шаруашылығы

Тұрмыстық құрал-жабдықтар мен шаруашылық құрылымдардан көрінеді.

Қолөнер

Керамика жасауда өңірлік ерекшеліктер қалыптасқан.

Өзін-өзі тексеруге арналған сұрақтар

  1. 1 Қаңлылардың пайда болуының тарихи маңызы неде?
  2. 2 Қаңлы тайпаларының басты ерекшеліктері қандай деректермен дәлелденеді?

Ұсынылатын әдебиеттер

  • Гумилев Л. Көне түріктер. Алматы, 1994.
  • Әбілғазы Б. Түрік шежіресі. 1992.
  • Кадырбаев Казахстан в эпоху Чингиз хана и его преемников (XII–XIV вв.). Алматы, 1992.
  • Масанов Н. Кочевая цивилизация казахов. Мәскеу, 1995.
  • Махаева А. Көне түріктердің рухани мәдениеті. Алматы, 2002.