Есту қабілеті

Нерв жүйесінің анатомиялық ерекшеліктері және психикалық дамудың негізгі көрсеткіштері

Нерв жүйесі барлық мүшелер мен жүйелердің қызметін біртұтас үйлестіріп, организмнің сыртқы ортаға бейімделуін реттейді. Жаңа туған нәрестеде нерв жүйесі толық жетілмеген, сондықтан оның анатомиялық және функционалдық ерекшеліктері айқын байқалады.

Жаңа туған баланың нерв жүйесіне тән ерекшеліктер

1 Бас миы салыстырмалы түрде үлкен: нәрестеде ми салмағы дене салмағының шамамен 1/8 бөлігіне тең, ал ересектерде — шамамен 1/40.
2 Нерв тінінде су мөлшері көп, ал белок мөлшері салыстырмалы түрде аз.
3 Ми иірімдері мен аймақтары жеткілікті айқын емес.
4 Сұр зат пен ақ заттың жіктелуі толық қалыптаспаған. Сұр заттағы нерв жасушалары жетілмегендіктен, нәресте көп ұйықтайды (тәулігіне 20 сағатқа дейін), қорғансыз келеді және қимыл-қозғалысы үйлесімсіз болуы мүмкін.

Ұйқы ұзақтығын есептеу

1 жасқа дейін

22 − ½m, мұндағы m — баланың аймен есептелген жасы.

1 жастан кейін

16 − ½n, мұндағы n — баланың жылмен есептелген жасы.

Нерв жасушалары көбіне 6–7 жасқа қарай жеткілікті жетіледі, сондықтан мектепке бару осы жас шамасымен байланыстырылады.

Жұлынның ерекшелігі

Баланың жұлын құрылысы ересектердікіне ұқсас, бірақ дене өлшеміне шаққанда салыстырмалы түрде ұзындау. Сондықтан жұлын сұйықтығын алу (пункция) аймағы да өзгешеленеді: ересектерде көбіне 1–2 бел омыртқа аралығынан, ал балаларда 3–4 бел омыртқа аралығынан алады. Жұлын қызметі бас миына қарағанда ертерек әрі жақсырақ жетіледі.

Рефлекстер: нерв жүйесі жұмысының негізі

Мидың қызмет атқаруының негізгі тетігі — рефлекстер. Рефлекс — нерв жүйесінің әртүрлі тітіркендіргіштерге беретін жауабы. Мысалы, дыбыс шыққан жаққа басын бұру, ыстыққа тисе қолын (денесін) тартып алу, жарыққа көзін жұмып қалу сияқты жауаптар.

Шартсыз рефлекстер

Бала туғаннан бастап бірқатар туа біткен (шартсыз) рефлекстермен дүниеге келеді:

ему
жұтыну
кірпік қағу
жөтелу
түшкіру
дәретке отыруға байланысты бастапқы жауаптар

Шартты рефлекстер

Шартсыз рефлекстердің негізінде уақыт өте шартты рефлекстер қалыптасады. Олар тұрақты болуы үшін жүйелі қайталау және нығайту қажет.

Шартты рефлекстің пайда болуы үшін ми қыртысының жетілуімен қатар сезім мүшелерінің (иіс, көру, сипап сезу, есту, дәм) жақсы дамуы маңызды.

Сезім мүшелерінің дамуы

Иіс сезу

Жаңа туған баланың иіс сезуі салыстырмалы түрде жақсы дамыған: әртүрлі иіске түшкіруі немесе бет әлпетінің өзгеруі байқалады.

Көру

Нәрестеде туғаннан бастап көру қабілеті бар, бірақ көз қимылы толық үйлеспегендіктен, алғашқы кезеңде жиі қылилық байқалуы мүмкін. Бұл бала жылтыр, әсем заттарға көз тоқтата бастаған кезде біртіндеп азаяды. 6 айдан бастап түстерді ажырата бастайды.

Есту

Туа сала нәресте көбіне қатты дыбыстарға ғана жауап береді. 2 аптадан бастап анасының дауысын ажырата бастайды, ал 6 айдан бастап дауыстың екпінін сезеді: қатты зекігенге жылайды, жылы сөзге күлімдейді.

Дәм және дене сезімі

Дәм сезу туғаннан жақсы дамыған: тәттіге бейімділігі байқалады (мысалы, қант қосылған суды ықыласпен ішеді). Дене сезімі де өте сезімтал: шымшу, түрту, жоғары температура сияқты әсерлерге тыжырынып, қозғалып, жылап жауап береді.

Орталық нерв жүйесінің қозғыштығы

Баланың орталық нерв жүйесі тез қозғыш әрі тез қажығыш. Жаңа ортаға, жаңа адамдарға бала сезімтал болады, бірақ біраз уақыттан кейін шаршап, мазасыздануы мүмкін. Сондықтан бірқалыпты, сабырлы орта қалыптастыру маңызды.

Шартты рефлекстер негізінде қалыптасатын дағдылар

I Тіл дағдысы — психиканың дұрыс дамуының маңызды көрсеткіші.
II Қимыл дағдысы — дененің физикалық дамуының көрсеткіші.
III Гигиеналық дағдылар және ұқыптылық.
IV Дұрыс күн тәртібі дағдысы — ұйқы, тамақтану және сергектік уақытын үйлестіру.

Тіл дамуының кезеңдері

1,5–2 айдан бастап бала гуілдейді — бұл болашақ сөйлеудің негізі. Тіл дағдысы дыбысқа еліктеуден басталатындықтан, баламен бұрмаламай, анық сөйлесу маңызды. Бала сергек кезде онымен сөйлесіп, қарым-қатынасты тұрақты ұстаған дұрыс.

3–4 ай

Ұзақ уілдейді, өз дыбысын өзі тыңдайды.

6 ай

Алғашқы буындарды айта бастайды: «ба», «ма», «па».

7–8 ай

Буындарды қайталайды: «ба-ба-ба», «ма-ма-ма», «па-па-па».

9 ай

Аты аталған затты көзбен тауып көрсете алады.

10 ай

Жануарларды өзінше «атайды» (сиыр — «му», мысық — «мәу», күшік — «ав-ав»).

11 ай

Алғашқы сөздерін айта бастайды.

1 жас

Шамамен 8–10 сөз біледі.

2 жас

Шамамен 300-ге жуық сөз біледі.

Қимыл-қозғалыс дағдыларының қалыптасуы

Бала сергек кезінде қимылға еліктіру қимыл дағдыларының қалыптасуына жақсы әсер етеді. Ерте кезеңде етбетімен жатқызу, жеңіл массаж жасау да пайдалы.

1,5–2 ай

Басын өз бетімен ұстай бастайды.

3 ай

Етбетімен жатып басын көтеріп, жан-жағына бұрады.

4,5–5 ай

Шалқасынан жатқан күйде қырынан және етбетінен аунай алады.

6 ай

Ойыншықты өзі алып ойнайды, отырады; қасықпен тамақтануға үйрете бастауға болады.

7 ай

Еңбектейді.

8 ай

Сүйеніп тұра алады.

9–10 ай

Жатқан жерінен отырып, кейін тұруға ұмтылады; қайтадан отыра алады; жиһазды жағалап жүреді.

11 ай

Өзі тұра бастайды.

12 ай

Өзі жүре алады.

Гигиеналық дағдылар, ұқыптылық және күн тәртібі

Гигиена және ұқыптылық

Тамақтанар алдында қолын жууға үйрету.
Алжапқыш тағу, ауыз айналасын сүрту.
Тамақтан соң қолы мен аузын жуу.
Жүйелі шомылдыру, киімін таза ұстау.
Бөлмеде тазалық пен тәртіпті сақтау.
Ұйықтар алдында ойыншықтарын жинауға дағдыландыру.

Дұрыс күн тәртібі

Дұрыс күн тәртібі — ұйқы, тамақтану және сергектік уақытын үйлестіру. Жаңа туған бала тәулігіне шамамен 20–22 сағат ұйықтайды; өсе келе ұйқы уақыты қысқарып, сергектік уақыты ұзартады.

Есептеу формуласы

1 жасқа дейін: 22 − ½m (m — айы).

1 жастан кейін: 16 − ½n (n — жасы).

Мектепке дейінгі мекемеде медициналық бақылау

Мектепке дейінгі мекемеде балалардың денсаулығын, санитарлық жағдайды, күн тәртібінің сақталуын және дұрыс тамақтануын аға медбике мен педиатр дәрігер қадағалайды.

Аға медбикенің негізгі міндеттері

1 Күн сайын топтарды аралап, келмеген балаларды белгілейді.
2 Ауырған балаларды уақытылы оқшаулап, алғашқы емдік көмекті көрсетеді; қажет болған жағдайда эпидемияға қарсы шараларды ұйымдастырады.
3 Топтағы күн тәртібінің сақталуын, бөлменің желдетілуін, температураның 18–20°C деңгейінде болуын және санитарлық режимнің орындалуын бақылайды; тәрбиешілерге денешынықтыру шараларын өткізуге көмектеседі.
4 Уақытылы антропометриялық өлшемдер жүргізіп, нәтижесін баланың даму тарихына енгізеді.
5 Балалардың тамақтануын ұйымдастырады: тағамның құндылығын бағалайды, дайындалу технологиясы мен сапасын тексереді, алдын ала (шамамен 10 күнге) мәзір құрып, тамақтың әртүрлі болуын қадағалайды.
6 Дәрігермен бірлесе отырып жұқпалы аурулардың алдын алу мақсатында профилактикалық екпелердің жүргізілуін қамтамасыз етеді.
7 Ата-аналармен және балабақша қызметкерлерімен санитарлық-ағарту жұмысын жүйелі түрде жүргізеді.