Қазақша рефераттар

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамытужолдары

Автор және тақырып

Мекеме

Ақтөбе облысы, Мәртөк ауданы, Хлебодаровка орта мектебі

Мұғалім

Бегжанова Жаныл Жұбановна, бейнелеу өнері және сызу пәні мұғалімі

Баяндама тақырыбы

Оқушылардың шығармашылық қабілетін дамыту жолдары

Шығармашылықты дамыту — бүгінгі білімнің өзегі

Бүгінгі күні мемлекетіміздің өркениетке ұмтылысымен қатар, ұрпақты оқыту мен тәрбиелеу ісі жаңа сапалық деңгейге көтерілуі тиіс. Мектеп құрылымындағы өзгерістер, білім беру мақсаттарының жаңаруы, дамытушылық бағыттың күшеюі және көпнұсқалы оқытуға көшу мұғалімнен шығармашылық бастама, жоғары сапа және кәсібилікті талап етеді.

Шығармашылық — адамның өмір шындығында өзін-өзі тануға ұмтылуы, ізденісі. Бұл — үлкен жауапкершілік жүктейтін күрделі мақсат. Оған жету үшін оқыту мазмұны жаңарып, әдіс-тәсілдер оқушының жеке қасиеті мен қабілетін дамытып, шығармашылығы мен талантының ашылуына жағдай жасайтындай ұйымдастырылуы қажет. Сонда ғана мектептен өз өміріне өзгеріс енгізе алатын, өз бетінше таңдау жасайтын азамат қалыптасады.

Неге ерте бастау маңызды?

Баланы бастауыш сыныптан бастап шығармашылық ойлауға, қалыптан тыс шешім қабылдауға, практикалық әрекетке дайын болуға бағыттау қажет. Шығармашылық — бүкіл тіршіліктің көзі: адамзаттың жетістіктері де, даму тарихы да шығармашылық арқылы қалыптасты.

Қазіргі қоғамның талабы

Әлеуметтік-экономикалық жаңарулар кезеңінде шығармашылық қабілет негізгі нысанаға айналды. Оқушыда шығармашылық қабілеттің жеткіліксіз болуы — бүгінгі білім кеңістігіндегі өзекті мәселе. Өйткені өмірдегі сан алуан қиындықты шығармашыл адам ғана шеше алады.

Қабілет ұғымы және оның деңгейлері

Баланың шығармашылық қабілетін дамыту мәселесін талдау қабілет ұғымының мәнін терең түсінуден басталады. Философияда қабілет тұлғаның белгілі бір әрекетті орындауына мүмкіндік беретін жеке ерекшелік ретінде қарастырылады; ол қоғамдық-тарихи іс-әрекет нәтижесінде қалыптасып, әрі қарай дамып отырады. Демек, оқушы тұлғасын қалыптастыру үшін оның қабілеттерін дамыту шешуші мәнге ие.

1-қағида

Оқушылар қабілет деңгейі жағынан бірдей емес: бірі математикаға, бірі тілге, енді бірі сурет салуға бейім келеді. Қабілет құрылымы да әртүрлі компоненттерден тұрады.

2-қағида

Адам бойында бір ғана қабілет емес, бірнеше қабілеттің үйлесуі мүмкін. Мысалы, ақындықпен қатар музыкаға немесе суретке бейімділік қатар көрінуі ықтимал.

Екі деңгей

  • Репродуктивті: үлгі бойынша қабылдау, қайталау.
  • Шығармашылық: жаңалық табуға, жаңа шешім ұсынуға бағытталу.

«Шығармашылық» сөзінің түбірі «шығару», «ойлап табу» ұғымдарымен сабақтас. Демек, шығармашылық — жаңа нәрсе табу арқылы жетістікке жету. Философиялық сөздіктерде ол қайталанбайтын, тарихи-қоғамдық мәні бар жаңалық ашатын іс-әрекет ретінде түсіндіріледі. Л.С. Выготский шығармашылықты жаңалық ашатын әрекет деп сипаттайды.

Шығармашылық қалай дамиды?

Екі арна: оқу әрекеті және шығармашылық әрекет

Оқу әрекеті арқылы оқушы адамзаттың осы уақытқа дейін жинақтаған тәжірибесін меңгереді.

Шығармашылық әрекет арқылы оқушы өз ішкі мүмкіндіктерін дамытып, өз идеясын іске асыруға арналған жаңа әдістерді іздейді, проблеманы өзінше шешуге талпынады.

Кез келген оқушы шығармашылық тапсырмаларды меңгере алады. Ол үшін мұғалім тарапынан сауатты басшылық, шебер ұйымдастыру және тұрақты жүйелілік қажет.

Тиімді тәсілдер мен оқу әрекеттері

Зерттеулер шығармашылық қабілетті дамыту үшін пән мазмұнында арнайы бағытталған тапсырмалардан бөлек, оқушыны дербестікке жетелейтін әрекеттердің тұрақты жүргізілуі маңызды екенін көрсетеді. Атап айтқанда:

  • өздігінен бақылау жүргізу;
  • қарапайым тәжірибе, эксперимент қою;
  • мәтін, сызба, сурет, диаграммамен жұмыс;
  • жекеден жалпыны қорыту, жалпыдан жекені ажырату.
  • мазмұндық ойындар мен қызықты тапсырмалар;
  • ізденіске бағыттайтын проблемалық сұрақтар;
  • айналадағы дүниемен байланыс орнату;
  • нәтижесіне қызығушылық тудыру және рефлексия.

Орындалуы тиіс шарттар

  • Шығармашылық қабілетті дамытуды ерте бастан қолға алу.
  • Оқушыны жүйелі түрде шығармашылық әрекет жағдайында ұстау.
  • Ойлау мүмкіндігінің жоғары деңгейіне жетуге бағыттау.
  • Оқушының шығармашылық іс-әрекетіне нақты жағдай туғызу (ойлауға үйрету, қолдау көрсету, қауіпсіз орта құру).

Оқушыдан бірден жоғары шығармашылық нәтиже күтпес бұрын, оның зейінін, есін, қиялын, интеллектісін дамытып, ойлау мәдениетін қалыптастыру қажет.

Бейнелеу өнері сабағындағы тәжірибе және ұлттық құндылық

Оқушылардың шығармашылық қабілетін үздіксіз дамыту үшін әрбір тақырыпта көркем туындыны тек практикалық тұрғыдан емес, эстетикалық мәні бар жұмыс ретінде орындауға бағыттаймын. Сабақта тақырыпқа сай көрнекіліктерді, репродукцияларды, сызба-нұсқаларды жүйелі қолданамын.

Қазақ бейнелеу өнеріндегі көрнекті шеберлердің (Әбілхан Қастеев, Құлахмет Қожықов, Гүлфайрус Ысмайылова, Орал Таңсықбаев және т.б.) пейзаж, жанрлық туындылары мен эскиздерін талдау арқылы оқушының бақылауы, талғамы және көркем ойлау дағдысы дамиды.

Нәтиже

  • ұлттық өнер туралы білімді жүйелеу;
  • қиял мен шығармашылықты дамыту;
  • түстерді ажыратып, бейнелеуде орынды қолдана білу;
  • эстетикалық талғамды қалыптастыру.

Ою-өрнекпен жұмыс

Қазақтың қолданбалы өнерінің маңызын ашу үшін плакат, макет және түрлі суреттер арқылы ою-өрнек түрлерімен таныстырамын. Тақтада салу әдістерін көрсетіп, жаңа сабақты бекітуде сұрақ-жауап тәсілін қолданамын.

Өмірде дұрыс жол табу үшін адам дұрыс ой түйіп, өздігінен сапалы әрі дәлелді шешім қабылдауға үйренуі қажет. Қабілетті өшірмей дамыту — рухани күшті нығайтып, тұлғаның өз орнын табуына көмектеседі. Өйткені адам — тек туынды емес, жаратушы да.

Сызу пәнінен сабақ жоспары (9-сынып): «Масштабтар»

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: оқушыларды ақпаратпен ғана шектемей, жаңа мәлімет беру.
  • Дамытушылық: ең маңыздысын бөліп алу, жүйелеу және классификациялау.
  • Тәрбиелік: тазалыққа, ұқыптылыққа баулу.

Көрнекіліктер

А4 қағазы, қарындаштар, сызғыш, өшіргіш, шеңберсызар және т.б.

Сабақ кезеңдері

  1. Ұйымдастыру
  2. Үй тапсырмасын тексеру
  3. Жаңа тақырыпты түсіндіру
  4. Тапсырмаларды орындау
  5. Бекіту
  6. Үйге тапсырма

Пішім (формат) туралы

Сызбаны кез келген өлшемдегі қағазға орындауға болмайды. Сызба өлшемдері келісім бойынша тағайындалған қағазға салынады. Сызба салуға арналған қағаздың сыртқы өлшемі пішім (формат) деп аталады.

Негізгі пішімдер

  • A1: 841 × 594 мм
  • A2: 594 × 420 мм
  • A3: 420 × 297 мм
  • A4: 297 × 210 мм

Рамка жүргізу тәртібі

  • жоғарғы, оң және төменгі шетінен — 5 мм;
  • сол жағынан — 20 мм (тігуге арналған жолақ).

Пішімнің шеті міндетті түрде тіктөртбұрыш болуы керек. Сызба біткен соң қағаздың артық бөлігі қиылып алынады.

Негізгі пішімдерге ауданы 1 м² және қабырғаларының қатынасы 1:√2 болатын A0 (841 × 1189) пішімі де кіреді. Қажет жағдайда A5 (148 × 210) және қосымша пішімдер қолданылады (мысалы, A4×3 — 297×631; A0×2 — 1189×1682).

Масштаб туралы

Үлкен нысандардың сызбасын қағазға сыйдыру үшін өлшемін кішірейтіп, ал өте ұсақ нысандарды айқын көрсету үшін үлкейтіп салуға тура келеді. Нәрсенің сызбадағы ұзындығының оның натурал ұзындығына қатынасын масштаб дейді.

Кішірейту

1:2; 1:2,5; 1:4; 1:5; 1:10; 1:15; 1:20; 1:25; 1:40; 1:50; 1:75; 1:100; 1:200; 1:400; 1:500; 1:800; 1:1000

Нақты шама

1:1

Үлкейту

2:1; 2,5:1; 4:1; 5:1; 10:1; 20:1; 40:1; 50:1; 100:1

Масштабты М әрпімен белгілейді: мысалы, М 1:4 — нысан 4 есе кішірейтіліп, ал М 2:1 — 2 есе үлкейтіліп сызылатынын көрсетеді.

Тапсырма

Нақты шамаларды пайдаланып сызба орындау.

Үйге тапсырма

А4 пішіміне қағазды дайындап, пішімнің шетін көрсететін сызықтарды және рамканы жүргізу.

Бейнелеу өнері (5-сынып): «Мүсін өнері» сабағы

Сабақтың мақсаты

  • Білімділік: мүсін түрлерімен таныстыру, мүсіншілер еңбегін талдау, материалдар мен технологиялық тәсілдерді меңгерту.
  • Дамытушылық: мүсін өнері туралы білімді кеңейту және нақтылау.
  • Тәрбиелік: қызығушылық оятып, іскерлік пен шеберлікке баулу.

Әдістер мен байланыс

  • түсіндіру, әңгімелеу
  • шығармашылық жұмыс
  • сұрақ-жауап
  • пәнаралық байланыс: тарих, технология

Құрал-жабдық

Қосымша әдебиеттер, мүсін түрлері, интерактивті тақта, слайдтар; ермексаз, тақтайша, сым, гипс.

Сабақ барысы

  1. Ұйымдастыру: амандасу, түгелдеу, тазалық пен құралдарды тексеру.
  2. Үй тапсырмасын тексеру: «Суретті кілем (гобелен)» тақырыбы бойынша жұмыстар.
  3. Пысықтау сұрақтары: гобеленнің тарихы, мазмұнды түсіндіру, айырмашылығын табу.
  4. Жаңа сабақ: мүсін туралы түсінік, түрлері, жасалу технологиялары.
  5. Бекіту: сұрақ-жауап.
  6. Үйге тапсырма.

Жоспар

  • Жалпы мүсін туралы түсінік
  • Мүсін өнерінің түрлері
  • Мүсін өнерінің жасалу технологиялары

Мүсін туралы түсінік

Мүсін — кеңістікте жан-жақты бейнеленетін, сомдалған көркем шығарма. Мүсінді скульптура деп те атайды. «Скульпо» (латын тілінен) — кесу, қашау деген мағынаны білдіреді. Мүсіннің графика мен кескіндемеден айырмашылығы — пішіннің көлемін айқын көрсетіп, кеңістікте толық әсер беруінде.

Ежелгі дәуірлерде адамдар мүсінді балшықтан илеп, ағаштан жонып, тастан қашап немесе аң сүйектерінен жасаған. Ол кезеңде құрал-сайман мен материал мүмкіндіктері шектеулі болды. Мүсін өнері ғасырлар бойы дамып келеді. Итальян мүсіншісі Микеланджело Буонаротти — мүсін өнерінің ұлы шеберлерінің бірі; оның «Давид» туындысы әлемге кеңінен танылған.

Бекіту сұрақтары

  • Мүсін дегеніміз не?
  • Мүсін неден жасалады?

Үйге тапсырма

Ермексаздан құстың бейнесін жасау.

Қорытынды ой

Шығармашылыққа жүйелі түрде жағдай жасау — оқушыны дербес ойлауға, өз шешіміне жауап беруге және өмірлік қиындықтарды еңсеруге дайындайды. Білім беру үдерісінде шығармашылықты нысана ету — бүгінгі күннің талабы ғана емес, ертеңгі қоғамның сапалы капиталы.