Жеті түнде айдап шыққан айдаушы кім
Жаз ортасының қоңыр кеші
Жаз ортасының қоңыр кеші. Ұлытаудың бөктерінде кештің қоңыр салқын желі еседі. Күн батып, ымырт қоюлана береді. Күнбатысты қалың қара бұлт басқан: айнала күңгірт тартқан төбелер қоңырқайланып, түн тыныштығына бойсұнғандай. Сол жүдеп сарылған төбелердің арасымен үш салт атты келе жатыр. Бұлардың беті — қалың таудың іші.
Күнбатыста алыста жауын бар. Алыстан күн күркірейді. Анда-санда көкжиек тұсында нажағай жарқылдайды. Бұлт қалың, жарқыл күшті. Қарабарқын тартып қараңғылана бастаған аспанда түксиген қатал қабақ, құлазыған иесіздік сезілгендей.
Жел мен әннің арасы
Үлкен жарық өшер алдында бір сөніп, бір лап етіп жанғандай, күнбатыстағы жарқыл күңгірт даланы әлденеге үміттендіріп тұрғандай. Тау бөктеріндегі қоңыр жел бұралып соғып, салбыраған шерлі күйді қозғағандай болады.
Сол кезде иесіздікте ұйқыға батып бара жатқан даланы әнші жігіттің зар-мұңды даусы ұзақ толқынды ырғағымен тербеткендей еді. Ән салқын кештің ортасында желікті қызықты емес, ұлы сабырды еске салғандай. Жігіттер кейде баяулатып қоңырлатады, кейде шырқырата көтереді — сөйтіп түн құшағына еніп келе жатыр.
Осы сәтте адамның әні де алыста күркіреген күндей, үзіліп соққан бөктер желіндей табиғаттың өзінен шыққан қуат секілді: бойды тоңазытып, көңілді толқытады. Ән кейде батқан күнмен, бейуақпен қоштасқан үн тәрізді.
Бұл жігіттер иесіз таудың ішін түнде кесіп өтпек болып, тау сыртындағы елді бетке алып, жалғыз аяқ жолмен түн қатып келе жатыр. Осы кезде, дәл осы таудың сыртында, жігіттер келе жатқан бағытқа қарай жалғыз жаяу бала да келе жатыр еді.
Жалғыз жаяудың ойы
Ымырт жабылып, қас қарайған шақ. Жалғыз келе жатқан баланың ойында — үлкен мұң, қабағында — қалың қайғы. Табиғат оған қатал, суық көрінеді. Жан-жағындағы жұмырланған боз төбелер қайғылы сырымен сазарғандай. Ақ көде мен сары селеуді түн желі желпіп, сүйретіп қозғайды. Қарауытқан сайлар қара түннің сырын бауырына жиып, әлденені сақтап тұрғандай.
Белгісіз тұңғиық жүрегін жаныштайды. Жүрегін қорқыныш басып, жалғыздық жегідей жеген баланы не бастап келеді? Жеті түнде айдап шыққан айдаушы кім? Айдаушы — сол баланың тағдыры еді.
Есімі
Он жасар Қасым.
Жоғалтқаны
Әке-шеше, артынан әжесі.
Барар жері
Ата-ана зиратына қарай.
Қасымның тағдыры
Қасымның бұдан бір жыл бұрын кәрі әжесі өлген. Одан жарты жыл бұрын туған әке-шешесі де қайтқан. Әке-шешесі өлгенде сүйеніші болған әжесі бар еді; бірақ арада көп өтпей ол да көз жұмды. Бұрын еркелеп жылайтын бала әжесі өлген күні шын қайғымен жылады: басына аспан құлағандай уайымды сол күні көрді.
Әженің өлігін үйден алып шығарда Қасым шешесінің үстіне жығылып, айрылғысы келмей құшақтап: «Әжетай, мені кімге тастап кеттің? Мені неге ала кетпедің? Мен шынымен сорлы, шынымен жетім болдым ба?» — деп зарлағанда, елдің сай-сүйегі босап, кәрі-жастың жүрегі еріген еді.
Естелік пен сенімнің үзілуі
Қасым ұйықтаса, әке-шешесі тіріліп келгендей болып, өзін алдына алып жұбатып жүргенін көретін. «Біз тіріліп келдік, енді өлмейміз... Сен қорғансыз емессің... Сенің көз жасың бізді қайта алып келді», — дейтіндей. Оянғанда, бәрі түс екенін білсе де, көңілі көпке дейін өлімге сенбей жүрді: біреу хабар әкелетіндей, әлде біреуі келетіндей көрінетін.
Бірақ күндер өтті. Әженің бейіті Ұлытаудың бөктерінде алыста қалды. Ауыл тау асып көшіп кетті. Әжесінің ертегісі де, кешкіде күпісіне орап тербетіп айтатын қоңыр әні де өшті. Қасымның үмітті жарық күні де батты.
Өгей үйдің ызғары
Әжесі өткен соң, «жақынымын» деп Иса деген ағайыны Қасымды қолына алды. Қасымның әке-шешесінен отыз шақты қой, он шақты қара қалған еді. Жұрт тапсырып берген: «Жетімнің малына қиянат қылма! Өзін адам қыл, күт, асыра, жылатпа!» — деген сөздің салмағы Исаның үйінде ұзақ тұрмады.
Иса кедей, балалары көп еді. Ұрысқақ, долы қатыны Қадиша да бар. Қасым үйге кірген күннен-ақ малды өз мүлкіндей баурай бастады. Бір түнде Қасым көрпе астында үнсіз жылап жатқанда, Иса мен Қадиша жетімнің малын бөлісіп, ашықтан-ашық кеңескенін естіді: қай қой соғымға, қайсысы сатуға кететінін түсін атап сөйлесті. Бала мұрнын тартып дыбыс шығарса да, әңгіме үзілмеді.
Жетімдіктің жаңа сабағы
Осы түннен бастап Қасым бар қайғыны ішіне жия берді. Көрші қатындар мен кейбір топас шалдар: «Иса сені жейді, малыңды құртады. Ие бол!» — деп қағытатын. Бірақ Қасым орынды сөз айтып жеңе алмайтын. Жетімдік пен әлсіздік қайғысы көңіліне зіл тас болып орнықты.
Аз уақыттың ішінде бұрын толық ажарлы бала аппақ болып қуарып, жүдеп кетті. Қабағы түйіліп, қайғы сызы түксиіп алды. Жыласа — тамақ бермейтін болды. Қарсыласса — таяқ көбейді. Мал қарау, қозы бағу, тезек теру — бәрі соның мойнына түсті. Өзге балалар «тілазар» атанып құтылып кетсе, Қасым күн кешу үшін таласып-тармасуға мәжбүр еді.
Қадишаның қолы үйренген таяғы күннен-күнге жиілеп, сөз үстіне сөз қосылды: «Жетім ит», «жаман неме» деген қорлық көзге шұқып айтылатын болды. Әжесі өлгеннен бері Қасымның көңілі бір күн де ашылған емес: кішкентай баланың түрі де, ойы да қартайып бара жатты.
Қашу
Бүгінгі түннің алдында таңертеңнен кешке дейін Иса мен Қадиша Қасымды үйіне жолатпай, ауылдан қуып жүріп сабады. Кешке таяу, күні бойы жылаудан әлі біткен бала Исаның үйін жағалап, жаутаңдап бір жылы шырай іздеп келе жатқан. Бірақ алдында бұрынғыдай зәрленіп тұрған Иса тұрды. «Қарсы келдің» деген зілмен қайта ұрмақ болып ұмтылғанда, Қасым шыдай алмай: «Мені мұндай сорлы қылғандай не жаздым? Неңді жеп едім? Жазығым — қуарып қалған жетімдігім бе?» — деп жерде жатқан үлкен тасты ала сала, төніп келген Исаны тізесінен періп жіберіп, далаға қарай қаша жөнелді.
Иса боқтап-соғып артынан ұмтылды, бірақ аяғы мертігіп отыра кетті. Қасым болса, өзін қуған балаларға жеткізбей, үлкен тауға қарай безді. Ауылға енді қайта бара алмайтынын білді. Еңіреп келе жатып әжесі мен атасының атын атап шақырды. Сол кезде баяғы бір көмескі ниеті есіне түсті: ел жайлаудан қайтқанда, қыстау маңындағы ата-анасының зиратына барып, қабірін құшақтап жылау. Бұрын оған Иса мен Қадиша жол бермеген. Енді қорған жоқ — барар жері сол еді.
Қараңғы түннің үрейі
Қасым жүгіре бастады. Алды-артына жалтақтап қарай береді. Ішінен қатты қорықса да, тірі жан көрінбейді. Қап-қараңғы түн. Тау іші. Бұрын көп естіген үрейлі әңгімелер — түнде жолығатын жын-шайтан, жалмауыз, пері — әлсіз қиялына мықтап орнығып қалған.
Әуелде оны қайғы, жазықсыздық, ашу дедектетіп әкелген. Қайта қайтып, Исаның жүзін көргенше өлімді таңдауға дайын еді. Бірақ түн суып, қара жел қатайған сайын жүрегі қалтырап, елеңдеп келеді. Алыстағы бұлт жиі күркіреп, нажағай жарқылдайды. Қара жартас жарқ етіп, қайта қараңғылыққа сіңеді. Түн жалт еткен жарықты жалмауыздай басып қалады.
Елес пен әмір
Бір мезетте күн жарқ етті. Қасым жол жиегіндегі кішкене тоғайға таяп қалған екен. Сол жарқыл ішінде көз алдында елбеңдеп кеткен бір нәрсенің сұлбасын шалды. Өне бойы мұздап, жүрегі лүпілдеп кетті: тоғай ішінен ұшқан жынды құс еді. Бірақ Қасымға ол көптен күткен қараңғы күштің бірі болып көрінді.
Дегенмен жетім жүрек дененің тоқтауға шаққанын тыңдамады: алға дедектеді. Алдында бұлдырлап, елестей жүгірген бір нәрсе жол бастап келе жатқандай. Қасым бір сәт «кісі шығар» деп үміттенгенмен, артынан қайта шошыды.
Кенет бетіне ысқырып, ұйтқи соққан құйын тиді. Көзін жұмды. Қайта ашса — қараңғы түнде оттай жанған алакөз ашумен түксиіп қарап тұрған біреу тұр: бойы ұзын, қолында ұзын қара пышақ.
Әлгі қара кісі әмірлі дауыспен ақырды: «Артымнан еріп жүр. Әлсіз денеңнің шаршап талғанына қарама. Аяғыңа кірген тікенге де, жырған тасқа да қарама. Өліп қалсаң да, артымнан ер!»
Қасым: «Ағатай, жетіммін...» — дей бергенде, алакөз тағы жарқ еткендей болды. Бала артынан жүгірді. Өкпесі үзілгенше ентігіп, жүгіріп отырды. Әлгі елес көз ұшына сіңіп жоғалып кетті.
Таңылған үнсіздік
Түн ортасы ауғанда, таудың осы мөлшеріне бөктерден келе жатқан үш жігіт жетті. Аяңшыл аттар тастық жолды тықырлатып, саладан салаға бір құлап, бір өрлеп, жол қуалап келеді. Ұзақ жол жалықтырып, түн ұйқысы жеңе бастаған; жүргіншілер бірінің артына бірі түсіп тізіліп келеді.
Бір тоғай тұсына келгенде аттары осқырып, ішін тартып, тоғайға қадалып жүрмей, үркіп тұрып алды. Сол сәтте жаңбыр бұлты тауға жақындап, жел қатайып, күннің күркірі жиілеген. Күн әдетінше жарқ етті.
Ақырғы көрініс
Жарқыл жарығында үш жолаушы алдарындағы ағашқа сүйеніп, жығылып, қатып қалған баланы көрді. Әуелде өздері де шошып, аттары да тулап қашса да, қайта оралып, айқайлап сол жерге келді. Бірақ қанша дабырласса да ешкім үн қатпады.
Аттан түсіп, қасына келіп қараса — жыртық киімді, өңі құп-қу, қаннан айырылып жүдеген он-он бір жасар бала. Ол — өлік. Бірақ денесі әлі толық мұздап үлгермеген еді.