Абылай - Жәңгір ханның бесінші ұрпағы, Рахметтің досы
Тегі мен тарихи орны
Абылай (Әбілмансұр) хан (1711—1781) — Қазақ Ордасының ханы, қазақ мемлекеті тарихындағы аса көрнекті мемлекет қайраткері. Дәстүрлі шежіре деректерінде оның арғы тегі Жошы ханға тіреліп, бергі бабалары ретінде қазақ ордасының негізін салған Әз-Жәнібек, одан кейін Есім хан, Салқам Жәңгір хан аталады. Абылай — Жәңгір ханның бесінші ұрпағы ретінде көрсетіледі.
Шежірелік сабақтастық
Жошы хан әулетімен байланыс, Әз-Жәнібек арқылы Қазақ хандығының негізімен ұштасуы Абылайдың билігін тарихи дәстүрмен бекемдейді.
Саяси тұлға ретінде
Абылай есімі әскери ерлікпен ғана емес, ел басқару қабілетімен, ұлыс ішінде ықпалдың күшеюімен және бірлік идеясын орнықтыруымен байланысты айтылады.
Әбілмансұрдың «Сабалақ» атануы
Аңыз-әңгімелер мен деректерге сәйкес, Жәңгір хан қайтыс болған соң таққа Тәуке отырған кезде, Жәңгірдің ұлдарының бірі Уәлибақы хандыққа өкпелеп, Үргенішті билеген нағашы атасы Қайып ханға кетеді. Уәлибақының ұлы Абылай жекпе-жекке шыққанда жауы шақ келмейтін батыр ретінде танылып, «қанішер Абылай» атаныпты делінеді. Сол Абылайдан Уәли туады, ал Уәлидің баласы — Әбілмансұр (кейін хан болып Абылай атанған).
«Ақтабан шұбырынды» жылдарында жетім қалған Әбілмансұр үйсін Төле бидің қолына келеді. Аш-жалаңаштықтан жүдеп, шашы өсіп кеткен балаға Төле би «Сабалақ» деп ат қойып, түйе бақтырады. Кей деректерде оның Әбілмәмбет төренің жылқысын да баққаны айтылады. Шоқан Уәлихановтың пайымына сүйенсек, бұл — Абылайдың шамамен 13 жасар кезі.
Төле бидің тәлімі: бірлік идеясы
Төле бидің тәлім-тәрбиесі Абылайға зор ықпал жасады: қазақ даласының даналығын бойына сіңірген жас өренге ел билеудің жауапкершілігі, парасат пен сабыр, сондай-ақ анталаған жауға қарсы қазақ халқының бас біріктірсе ғана тойтарыс бере алатыны ұғындырылды. Бала күнінен көрген жұпыны тіршілік пен ерте жинаған тәжірибе де оның ел ісіне ертерек араласуына жол ашты.
Жиырма жас: ерліктің танылған шағы
Бұқар, Үмбетей жыраулар және ауыз әдебиетінің басқа да ірі өкілдері жеткізген мәліметтерге қарағанда, Абылай жиырма жасында қан майданда ерлігімен танылған. Бұқар жыраудың: «Сен жиырма жасқа жеткен соң, алтын тұғыр үстінде ақ сұңқар құстай түледің» деуі осының айғағы ретінде айтылады.
1730–1733 жылдардағы жекпе-жек туралы дерек
Кей нұсқаларда 1730–1733 жылдар аралығындағы бір ұрыста бұрын белгісіз жас жігіт Әбілмансұр жекпе-жекке шығып, қалмақтың бас батыры, қоңтажы Қалдан Сереннің жақын туысы (кейбір деректерде күйеу баласы) Шарышты өлтіреді. Жас сарбаз үлкен атасының аруағын шақырып, жауға «Абылайлап» шауып, жеңістен кейін Орта жүздің сұлтаны ретінде танылып, даладағы ең беделді әміршілердің біріне айналады. Осы тұстан бастап Әбілмансұр есімі бірте-бірте ұмытылып, ол Абылай атымен белгілі болады.
Тарихи контекст: ұрыстардың жиілігі
Абылайдың «жиырма жасы» нақты қай жылға сәйкес келуіне қарай, қай шайқасқа қатысқаны жөнінде түрлі болжам айтылады. Дегенмен бұл оның алғашқы соғысы емес. Ел аузындағы әңгімелер мен тарихи жырлар «Сабалақтың» әуелде Бөгенбай жасақтарының құрамында жорық-жортуылдарға қатысқанын жеткізеді. Аңырақай шайқасына қатысты пікірлер әркелкі болғанымен, 1730–1733 жылдары қазақ-жоңғар текетіресінде ірі шайқастардың болғаны даусыз.
- Тарихи деректерде 1730 және 1731 жылдары Орта жүз жасақтары мен жоңғарлар арасында бірнеше ірі ұрыс өткені айтылады.
- 1732 жылы жоңғарлардың 7 мыңнан астам әскері шығыс шеттегі ауылдарға шабуыл жасап, тегеурінді тойтарысқа ұшырағаны көрсетіледі.
- Егер Абылайдың жиырма жасы 1733 жылға сәйкес келсе, сол жылы қазақ пен қалмақ арасында үлкен майдан болғаны қытай деректерінде атап өтіледі.
Қолбасшылық пен елді ұйыстыру
Абылайдың әскери қайраткерлігі мен қолбасылық қабілеті әсіресе XVIII ғасырдың 30–40-жылдарындағы шайқастарда айқын көрінді. Бұқар жырау сондай жан алысып, жан беріскен соғыстардың бірін: «Қалданменен ұрысып, жеті күндей сүрісіп…» деп суреттейді.
Бұл соғыстарға Абылайдың қанды көйлек жолдастары ретінде Қаракерей Қабанбай, Қанжығалы Бөгенбай, Шақшақ Жәнібек, Қарақалпақ Қылышбек, Шапырашты Наурызбай және басқа да белгілі батырлар тізе қоса қатысқаны айтылады. Мұның өзі Абылайдың жауға қарсы күресте халықтың басын біріктіруге ұмтылғанын көрсетеді.
Биліктің күшеюі және құжаттардағы көрінісі
Уақыт өте ұлыстағы ықпал Әз-Тәуке ханның немересі Әбілмәмбет ханнан Абылайдың қолына ауысады. Абылайдың ерлігі мен ақыл-парасатына мойынсұнған Әбілмәмбет ақылшы аға ретінде қалып, кеңесші хан деңгейімен шектеледі деген тұжырым беріледі.
XVIII ғасырдың 30-жылдарының аяғында Абылай есімі бізге белгілі құжаттарда Әбілмәмбет ханмен қатар атала бастайды. Орыс тарихшысы А. И. Левшин: «1739 ж. Орта жүзде Сәмеке ханның орнына хан сайлаудан бұрын Әбілмәмбет пен Абылай екеуі бірдей хандық билік жүргізген» деп жазады. Бұл пікірді Ш. Уәлиханов та қолдағаны айтылады.
Нәтиже
Абылай тұлғасы шежірелік легитимділік, балалық шақтағы сындарлы тәжірибе, жыраулар жырлаған ерлік және 30–40-жылдардағы ұрыстарда танылған қолбасшылық арқылы сомдалады. Бұл желінің түйіні — елдің басын қосу, ұлыс ішіндегі ықпалды күшейту және сыртқы қауіпке қарсы бірлікті орнықтыру идеясы.