Шәкәрім Құдайбердіұлының өлеңдері жинағы
Шәкәрім поэзиясындағы өзекті арқау: Адам – Қоғам – Дін
Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармашылығын зерттеу мәселелеріне шолу жасағанда, ақынның адам, қоғам, дінтану мәселелері жүйелі түрде жеке-жеке талданып, тұтас концепция ретінде толық зерттелмегені байқалады. Ал Шәкәрім поэзиясында бұл үштаған — ең өзекті тақырыптар: оның дүниетанымдық та, идеялық та күретамыры осы жерде соғады.
Ақынның түпкі мақсаты — адамды түзеу, қоғамды түзету және Жаратушыны тану. Ол осы құндылықтарды поэзия арқылы сипаттап, талдап, түсіндіріп, уағыздай отырып, қазақ халқына дұрыс өмір сүру мәдениетін үйретуге ұмтылады. Поэзиясының терең тақырыптық-идеялық салмағы оның бүгінгі күн үшін де өзектілігін айқындайды.
Зерттеу қажеттілігі
Сондықтан Шәкәрім шығармашылығындағы Адам – Қоғам – Жар – Жаратушы және дінтану мәселелерінің поэзиялық бейнеленуін, көркемдік шешімін даралап зерттеу — қазақ әдебиеті үшін кезек күттірмейтін міндет. Қазақ әдебиеттануында бұл мәселелер Шәкәрім мұрасы аясында дербес түрде арнайы жүйеленіп, кешенді қарастырылған жоқ.
Зерттеудің мақсаттары мен міндеттері
Шәкәрім Құдайбердіұлы шығармаларының поэтикалық ерекшеліктерін ашу үшін ақынның дүниетанымына терең бойлау, оның ақыл-ойын қалыптастырған негіздерді таразылау және сол арқылы қазақ өлең өрнегіндегі өзіндік нақышын, даралық стилін айқындау қажет.
Дәстүр мен ықпал арналары
Ақынның көркемдік жүйесінің қалыптасуындағы дәстүрдің рөлін ұлттық фольклор мен жыраулар поэзиясы, сондай-ақ шығыс және батыс мәдениеттерінің ықпал-әсерін талдау арқылы оның шығармашылық жолындағы өсу бағытын және поэтикасының сапалық белгілерін жүйелеу көзделеді.
Абаймен рухани-эстетикалық сабақтастық
Қаламгердің Абай шығармаларымен тақырыптық әрі поэтикалық үндестігін сараптау — негізгі міндеттердің бірі. Ұлы ұстазынан үйрене отырып, Шәкәрімнің өзгеше көркемдік әлем қалыптастырған даралық сипатын ашу, екі тұлғаның тақырыптық, мазмұндық, идеялық, ұстанымдық және дүниетанымдық сабақтастығынан туындайтын сөз кестелері мен көркемдік амал-тәсілдерді айқындау қажет.
Адам бейнесі және психологизм
Адам образын бейнелеуде Шәкәрім поэзиясындағы психологизмнің сипатын, адамның ішкі жан-дүние сапаларын тірілтіп, жандандыра суреттеу тәсілдерін талдау маңызды. Ақынның “адамды түзеу” идеясы жеке адамның ішкі сапасының артуы тұтас қоғам болмысын айқындайтынын көрсетуімен сабақтасып жатады.
Махаббат: сезімнен ғаламдық үйлесімге
Мәңгілік тақырып — махаббатты жырлаудағы ой-сезімнің поэтикалық бітімі, терең сезім, психологизм мен трагизмнің ерекшелігі сопылық поэзия сарындарын шебер пайдалануымен айқындалады. Ақын көтерген махаббат мәселесі жеке адамдар арасындағы сезім шеңберінен асып, адам мен жаратылыс арасындағы үйлесім ретінде алыну арқылы өмірдің түпкі мән-маңызын ұқтыруға бағытталатыны нақтыланады.
Қоғам, сыншылдық және реализм
Қоғам мен әлеуметтік болмыстың өзекті тақырыптарын саралау арқылы Шәкәрім поэтикасындағы сыншылдық пен реализм белгілерін танып, өлең өнерін қоғамды оң бағытқа бұрудағы маңызды құрал ретінде пайдаланғаны тұжырымдалады. Сонымен бірге, ақын қалыптастырған бұл үрдістің қазақ әдебиеті мен мәдениетіндегі орны бағамдалады.
Жар мен Жаратушы ұғымдарының поэтикасы
Ақынның көркемдік жүйесіндегі елеулі ерекшелік — өлең өріміне Жар, Жаратушы ұғымдарын енгізіп, жаратылыс сырын жырға қосуы арқылы ғаламдық деңгейде ой айта алғаны. Шәкәрім түсінігінше, рухани бастау Алладан бастау алады: Жаратушыны сүйіп, танып, шын жүрекпен сезінген адам жаңа сапаға ұмтылады; сол арқылы адам да, қоғам да түзеледі. Бұл ойлар қазақ поэзиясының мазмұндық-тақырыптық әрі көркемдік кестесінде жаңа түзіліс тудырды.
Зерттеудің ғылыми жаңалығы
Зерттеудің қол жеткізген ғылыми жаңалықтарын төмендегідей бағыттармен сипаттауға болады:
- Шәкәрім Құдайбердіұлының поэзиялық шығармаларының поэтикасы алғаш рет кешенді түрде қарастырылады.
- Ақын мұрасы оның дүниетанымымен сабақтастырыла отырып, адами тұрғыдағы өсіп-жетілу жолының өлең өрнегіндегі іздері жүйелі сараланады.
- Өзіне дейінгі рухани қайнарлардан үйрену әдісінің ерекшелігі ашылып, халық ауыз әдебиеті үлгілері, шығыс және батыс әдебиетінің ықпалы поэзия мысалдары негізінде дәлелденеді.
- Абай мен Шәкәрімнің рухани үндестігі терең әрі жан-жақты талданып, ортақ белгілері мен даралық сипаттары “түзу адам” қалыптастыру, махаббат, жаратылыспен үйлесім, гуманизм, сыншылдық секілді мәселелер деңгейінде айқындалады.
- Шағын лирикалық өлеңдер мен кең құлашты эпикалық туындылар арасындағы тақырып жалғастығы және көркемдік амал-тәсілдердің күрделену жолдары жүйелі зерделенеді.
- “Түзу адам” идеясы аясында психологиялық ішкі сапаны дамытудың мәні ақын өлеңдеріндегі көркем жүйе арқылы негізделеді.
- Ақыл, жүрек, сезім сипаттарын әсерлі суреттеу арқылы олардың жеке-жеке және тұтас қызметінің адам өміріндегі маңызын ұғындырудағы поэзия қуаты сарапталады.
- Адам мен тылсымның арақатынасына үңілу арқылы өмір мен өлім, жан мен тән секілді мәңгілік тақырыптарды қозғауы ақын табиғатының бөлекше белгісі ретінде тұжырымдалады.
- Жар, Жаратушы ұғымдарының мәнін ашатын өлеңдер көркемдік тұрғыдан арнайы талдауға алынып, олардың әсерімен махаббат ұғымының “өмірді, адамзатты сүю” кеңістігіне ұласатыны дәйектеледі.
- Күрделі ойды қалың оқырманға ұғынықты жеткізудегі көркемдік амал-тәсілдерді (диалог, монолог, автор сөзі, кейіпкер сөзі, баяндау) қолдану шеберлігі айқындалады.
- “Жүрек көзі”, “көңіл көзі”, “ішкі көз”, “ақ жүрек”, “таза жүрек”, “кіршіксіз ақыл”, “шын ақыл” секілді эпитеттік қолданыстардың мәні ашылып, қазақ әдебиетінің көркемдік келбетін байытудағы рөлі көрсетіледі.
Қорғауға ұсынылатын негізгі тұжырым
Шәкәрім Құдайбердіұлының шығармашылық поэтикасы — өзіндік ерекшелігі бар, күрделі көркем жүйе. Ақын туындыларының көркемдік келбетін құрайтын компоненттер оның күрделі дүниетанымымен, ғаламдық сипаттағы ой-танымымен тамырлас. Ұлттық құндылықтармен бірге адамзаттық ақыл-ой жетістіктерін еркін игерген ғұлама ойшыл қазақ өлеңінің көркемдік деңгейін биікке көтере білді.