Сыямын - дейді жылан
Керуен-сарайға көшудің қызығы мен қауіпі
Бір заманда көк кептерлер өз патшасымен бірге бір өңірді мекендепті. Бір күні сапардан қайтқан бір топ кептер басқа жұртқа барып келгенін айтып, ел-жұртпен көрісіп болған соң, қызық хабар жеткізеді.
Олар иесіз қалған керуен-сарай барын, онда бұрыннан төгіліп қалған астықтың есепсіз көп екенін айтады. «Үш-төрт күнде жетеміз, сонда рақатқа батамыз» деп, бәрін көшке шақырады.
Негізгі ой
Қу нәпсіге ерген үміт кейде қауіптің өзіне айналады; ал бірлік болса, тіпті тұзақтан да құтқарады.
Патшаның сақтығы және елдің өтініші
Кептерлер бұл хабарды патшасына жеткізіп, көшуге рұқсат сұрайды. Бірақ патша көңілі қонбай, «үйренген жерімізде тұрайық, бар ризыққа шүкір етейік» деп тоқтам айтады.
Ол «артық боламын деп тыртық болыпты» дегендей, белгісіз игілікке ұмтыламын деп барынан айырылып қалмауды ескертеді. Дегенмен көпшілік талап еткен соң, «ниеттерің бекінсе, барайық» деп келіседі.
Қауіптен сақтандырған сөз әрдайым бірден өтпейді. Көпшілік бір бағытқа ұмтылса, ақылға құлақ асу қиындайды.
Тұзақ: дәннің ар жағындағы ажал
Кептерлер дәнге алданып, жаппай қонады. Бірі-бірін итеріп, қызғанысып жүріп, бәрі тұзаққа ілінеді; патшасы да солармен бірге шырмалады. Саятшының өзі ол жерде болмайды, бірақ бір қарға көріп қойып, саятшыға хабарлауға қарқылдап ұша жөнеледі.
Қарғаның даусы естілгенде саятшы «тұзаққа бірдеңе түсті» деп жүгіріп келеді. Сол мезетте патша: «Айтқан едім, көнбедіңдер; енді құлқын тұзағына түстік» деп, қауіпті ашық айтады.
Жалған үміт
Көпшілік жылап, үмітін үзеді: саятшы келсе, бастарын кесіп, етін азық, жүнін жастық етеді деп қорқады.
Шынайы амал
Патша бәріне бірдей дем қосып, бір мезетте қанат қағып ұшуын ұсынады. Бірлікпен тұзақты қоса көтеріп, аспанға көтеріледі.
Бірлік құтқарған сәт
Кептерлер тұзақты үзіп кете алмайды, бірақ оны іліп алып, ұшып шығады. Саятшы артынан қанша қуса да, жетпей қалады. Ал әлгі қарға олардың қай жерге қонарын бағып, хабар беруге тырысады.
Қатты шошынған кептерлер бірден керуен-сарайға жетіп қонады. Қарға да сырт жаққа қонып, бәрін бақылап отырады.
Түйін
Қиындықта әркім өз бетімен жұлқынбай, бір ырғаққа түскенде ғана шығу жолы табылады.
Тышқан патшасының көмегі
Кептер патшасы: «Әне, көрінген үлкен орда інге мені жеткізіңдер!» дейді. Оны інге жеткізген соң, тышқан патшасын шақырады. Екі патша амандасып, кептер патшасы жағдайын айтып, тұзақтан құтқаруды өтінеді.
Тышқан патшасы әскеріне әмір беріп, тұзақты қырқып, кептерлерді түгел босатады. Кептерлер алғыс айтады, «жақсылыққа жақсылық» деп достық ұсынады.
Сақтыққа толы жауап
Тышқан патшасы міндет қылмайтынын, әрі бірден дос болуға асықпайтынын айтады: «Жақсылыққа жамандық» деген де мәтел барын еске салады.
«Жақсылыққа жамандық» туралы ғибрат
Кептер патшасы: «Жақсылыққа қалайша жамандық болады?» деп сұрағанда, тышқан патшасы ұзақ мысал айтады.
Саудагер мен жылан
Жолда қалған кедей саудагер өрттен қашқан жыланды қоржынға түсіріп құтқарады. Бірақ жылан «жақсылыққа жамандық бар» деп, саудагерді шағуға бел буады.
Куәгерлердің үкімі
Саудагер әділдік сұрап, алдымен өрік ағашына, кейін семіз өгізге жүгінеді. Екеуі де өз көрген қорлығын айтып, «жақсылыққа жамандық болады» дейді.
Түлкінің айласы
Соңында түлкіге жолығады. Түлкі жыланды қайтадан қоржынға кіргізіп, саудагерге қоржынның аузын қымтап ұстап, тасқа ұрып құтылуды үйретеді. Саудагер солай етіп, жыланнан аман қалады.
Ғибрат
Жақсылық жасағанда да ақыл мен сақтық керек: ниет таза болса да, әркімнің пиғылы бірдей емес.
Керуен-сарай неге иесіз қалды?
Кептер патшасы керуен-сарайдың иесі неге көшіп кеткенін сұрайды. Тышқан патшасы себебін біледі: бұл сарайда ордалы тышқандар қаптап, адамдардың ас-суын берекесіз қылыпты.
Бір күні келген қонақ «ордалы тышқан болса, қазынасы бар шығар» деп кеңес береді. Соның сөзіне еріп, керуен басы жігіт жинап, орданы қазып, қазынаны алады. Сонда тышқандар өшігіп, күндіз-түні маза бермей, ақыры керуеншілер бұл сарайдан безіп, көшіп кетеді.
Қарғаның «достығы» және уақыттың сыны
Кептер мен тышқанның әңгімесін сырттай тыңдаған қарға «мен де тышқандармен дос болсам, бір күні тұзаққа ілінсем, құтқарар» деп ін аузына келеді. Бірақ тышқан патшасы оны жек көріп, қуып жібереді.
Әйтсе де қарға сарай маңында бір жылдай жүріп, тышқандарға үйреніседі. Ақыры тышқан патшасы қарғаға бір шарт қояды: дарияның ар жағында тұратын ескі досы — бақаға жеткізсе, дос болуға келісетінін айтады.
Қарға тышқанды қанатына мінгізіп, дариядан асырып өтеді. Біраз күннен кейін құрғақ аралға келіп қонады. Сол маңдағы судың жиегінде бақа досы екен: екеуі қауышып, мұңын тарқатады.
Шынайы достық туралы ескерту
Бақа қарғамен достасудың қауіпті екенін айтады: «Дос үшін жанын қиятын дос керек, ал қарға ашықса сені жеп қоюы мүмкін» деп сақтандырады. Ол мұны дәлелдеу үшін төрт дос туралы хикаяны еске салады.
Төрт дос: тышқан, бақа, киік, үйрек
Бір күні ханның баласы бақаны ұстап алып, қоржынға салып әкетеді. Үйрек киікке хабар береді, киік тышқанға жеткізеді. Үшеуі ақылдасып, киік ақсақ болып ханзаданың алдынан өтіп, оларды қууға мәжбүр етеді. Сол сәтте үйрек тышқанды қоржынға жеткізіп, тышқан қоржынды тесіп, бақаны босатады. Үйрек қайтадан киікке белгі беріп, бәрі аман құтылады.
Бұл — достықтың шынайы өлшемі: әрқайсысы бірінің құтқарылуы үшін өз қауіпін мойнына алған.
Дос таңдауда ниетке емес, сын сағаттағы мінезге қара.
Қорытынды: аш қарын уәдеден де күшті
Бақаның сөзі айтылып тұрған сәтте-ақ қарғаның қарны ашып отырады. Жан-жағына азық іздеп көз салғаны сол еді, жанындағы тышқанға көзі түседі. Сол мезет қарға уәдесін бұзып, тышқан патшасын бас салып жеп қояды.
Бақа суға сүңгіп үлгереді де, аман қалады. Ал бұл оқиға «жақсылыққа жамандық» та болуы мүмкін екенін ғана емес, одан да өткір шындықты көрсетеді: қанағатсыздық пен нәпсі келген жерде анттың өзі әлсірейді.