Қазақстан Республикасы Тұңғыш Президентінің Қоғамдық Қорының директоры
Балалық шағы және отбасы
1940 жылы 6 шілдеде Іле Алатауының баурайындағы Үшқоңыр жайлауында Әбіш пен Әлжан Назарбаевтардың шаңырағында көптен күткен ұл дүниеге келді. Әке-шешесі оған Нұрсұлтан деп ат қойды.
Есім таңдаудың хикаясы
Тойға жиналған ағайын-туыс әртүрлі есім ұсынғанымен, ең соңында жаңа туған ұлдың әжесі Мырзабала: «Немерем екі бірдей есімді алып жүрсін. Оның аты Нұрсұлтан болсын», — деген тоқтам айтады.
Мырзабала немересінің азамат болып қалыптасуына айрықша еңбек сіңірді. Нұрсұлтанның анасы Әлжан әженің балалар мен келіндерге ақыл-кеңес айтып, халықтың байырғы дәстүрлері мен жоралғыларын түсіндіретінін, Нұрсұлтан тәрбиесіне белсене араласқанын еске алған.
Әкесі — Әбіш
Нұрсұлтан Назарбаевтың әкесі Әбіш 1903 жылы Алатаудың бөктерінде дүниеге келді. Ол көңілді, қадірлі адам болған, қазақ тілімен қатар орыс және балқар тілдерінде де еркін сөйлеген. Қазақ және орыс әндерін беріліп айтып, әңгімелескен жанын зейін қоя тыңдап, пайдалы кеңес бере білген. Әбіш Назарбаев 1971 жылы қайтыс болды.
Анасы — Әлжан
Әлжан 1910 жылы Жамбыл облысы Қордай ауданы Қасық ауылында молданың отбасында дүниеге келген. Үшқоңырға жер аударылған әкесімен бірге келіп, Әбішімен танысады. Ауыл арасында ән салу мен суырыпсалмалық өнерден алдына түсетін жан болмаған. Ол ұлын үлкенді құрметтеуге баулып, ұлттық дәстүрлерге, ән-жырға, салт-ғұрыпқа құштарлық оятты. Әлжан Назарбаева 1977 жылы қайтыс болды.
Соғыс жылдарының ізі және көпұлтты орта
Отбасында «Сұлтан» деп аталатын ұланның балалық шағы соғыстың сұрапыл жылдарына және соғыстан кейінгі ауыр кезеңге тұспа-тұс келді. Ел еңсесін енді ғана тіктеп, қырғи-қабақ соғыстың да салмағын қарапайым халық көтерген шақта, Нұрсұлтанның жадында қиындықпен бірге анасының аялы алақаны мен әкесінің мейірлі жүзі де сақталып қалды.
Еңбекке ерте араласу
- Үй шаруасында, бақша мен алма бағында әкесіне көмектесіп, картоп пен алма өсіруге жәрдемдесті.
- Мал бағып, әкесімен бірге тауға барып, шөп шапты.
Бірлік пен өзара көмек дәстүрі
Бірде Әбіш үйге арнайы жер аударылған балқарлар отбасын ертіп келеді. Назарбаевтар оларды паналатып, жұмысқа тұруына көмектеседі. Әбіш балқарлармен тез тіл табысып, олардың тілін де меңгеріп алады. Көпұлтты Шамалғанда жұрт бір-бірін ұлтқа бөлмей, татулықты өмір салтына айналдырған.
Нұрсұлтан Назарбаев кейінірек балалар арасында «сен қазақсың ба, украинсың ба, шешенсің бе, әлде неміссің бе» деп ешкім сұрамайтынын жазады: көрші-қолаңның әртүрлі ұлт өкілдерінен тұруы бөлінуге емес, араласуға үйрететін.
Білімге құштарлық және дүниетаным
Қиын кезеңге қарамастан, жасөспірімдерді білімнің «сиқырлы әлемі» мен мәнді, мағыналы болашақ алға жетеледі. Нұрсұлтан мектептегі үздік оқушылардың бірі болып, сабақты ынтамен оқыды, ағайын-туысы әкелген кітаптарды қалдырмай оқуға тырысты.
Тамыр, дәстүр және «жеті ата»
Іле Алатауы бөктеріндегі жазғы күндері әкесіне көмектесіп жүріп, жұлдызды аспан астында алау маңында түнеген сәттері де болған. Әке-шешесі бұл өлкені мекендеген бабалардың түп-тамыры туралы әңгіме айтып, жанды тербететін ән шырқайтын. Әсіресе, «жеті ата» мен көне аңыздар, наным-сенімдер жайлы әңгімелер жасөспірімнің санасына терең орнықты.
Өзін-өзі тану туралы ұстаным
Кейінірек Нұрсұлтан Назарбаев өз жазбаларында: ақсүйектік сипат іздеу үрдісін қабылдамайтынын, өзі қойшылар әулетінен шыққанын, ата-бабаларының бәрі Алатау баурайында өмір сүргенін атап өтеді. Ол өзін халықтың арасынан шыққан, халыққа жақын адам ретінде сезінгенін және бұл сезімнің жыл өткен сайын күшейгенін айтады.
Дәстүрлі таным мен жаңа индустриялық дүниетаным оның ішкі әлемінде қатар өрбіді: бір жағында бабалар мәдениеті мен салты, екінші жағында ғылыми-техникалық прогресс әкелген жаңа дәуірдің мүмкіндіктері.
Жасөспірімдік мінез: дербестік, ұйымдастырушылық, еңбек
Қаскелеңдегі мектептің оқу ісі меңгерушісі Сейітхан Исаев Нұрсұлтанның білімге құштарлығын, алғырлығын бірден байқаған: ол сабақты ұйып тыңдап, бағдарлама аясынан тыс сұрақтар қойып, кітаптан бас көтермей оқитын.
Мектепті бітіріп, 18 жасқа таяғанда ол қатарластарының арасында терең білімімен, ой-өрісінің кеңдігімен ерекшеленді. Тынымсыз еңбек пен спорт оны шыңдап, пікір айтуда және әрекет етуде дербестікке тәрбиеледі. Ортада тез тіл табысып, ұйытқы бола білетін, әзіл-қалжыңға жақын, ән айтуға бейім еді.
Металлургияға бетбұрыс: Теміртау және Украинадағы оқу
Теміртаудағы металлургия комбинатының құрылысына комсомол жастардың жиналып жатқанын естіген соң, Нұрсұлтан металлург болуды мақсат етті. Ол отбасындағы үлкен ұл ретінде ертерек аяққа тұрып, ата-анасына және туған-туыстарына материалдық тұрғыдан көмектескісі келді.
Днепродзержинск: мамандық пен спорт
Теміртауға келгеннен кейін ол Украинаға — Днепродзержинск қаласындағы Днепр металлургия комбинаты жанындағы кәсіптік-техникалық училищеге оқуға жіберілді. Нұрсұлтан шыныққан жастардан іріктелген домнашылар тобына қосылды.
Ол спортта да мінезінің беріктігін көрсетіп, күрестің бір сайысында украин жігіті Николай Литошконы жеңеді. Таңданыс кейін құрметке айналып, екі жастың достығы бекемделеді. Нұрсұлтан Литошко әулетінің қадірлі қонағы болып жүрген.
1959 жыл
ВЦСПС ұйымдастырған жарыста жеңімпаз атанды.
Нәтиже
Металлург мамандығын меңгеріп, Украина спорт шебері атанды.
Біліктілік
Домна пешінің сегізінші разрядты екінші горновойы куәлігін алды.
Теміртаудағы еңбек және танылу
Теміртауға оралғаннан кейін Нұрсұлтан Назарбаев өмірбаянының қарқынды кезеңі басталды. 1960 жылы 3 шілдеде Қазақстан мен Орталық Азиядағы алғашқы домна пеші іске қосылып, Қарағанды металлургия зауытының (Қазақстан Магниткасы) туған күні ретінде тарихта қалды. Қазақстанның алғашқы шойынын қорытуға жас металлург Назарбаев та қатысты.
Қиын еңбек мектебі
Ол құю машинасының шойыншысы, домна пешінің горновойы, домна цехының диспетчері, газшы сияқты бірнеше мамандықты меңгерді. Жұмыс аса ауыр болатын: кей адамдар ыстыққа шыдамай есінен танып, мұрнынан қан кеткен жағдайлар да кездескен. Көп жастар төзе алмай кетіп қалса, Назарбаев берік шешімінен таймады.
Жиырма жасында ол жалақысының жартысын әкесіне жіберіп, жас балаларының мұқтажына жұмсауды өтінеді. Алдыңғы қатарлы жұмысшы әрі комсомол мүшесі ретінде съездер мен жастар фестивальдеріне жіберіліп, өндіріс үздігі ретінде танымал бола бастайды.
Отбасы құру: Сарамен кездесу
Нұрсұлтан Әбішұлының естелігіне қарағанда, өмір бойы жадыда қалған оқиғаның бірі — болашақ жары Сарамен алғашқы кездесу. Бұл таныстық домна пешінің жанында болған апаттан кейін, ауысым апат салдарын жойып жатқан сәтте орын алады.
Көп ұзамай той болып, ұжым оны комсомол-жастар үйлену тойы ретінде ұйымдастырып өткізеді. Жас отбасында үш қыз — Дариға, Динара және Әлия дүниеге келеді.
Жоғары білім және кәсіби өсу
Зауыттың жолдамасымен Назарбаев өз цехындағы бірнеше жігітпен бірге Қарағанды политехникалық институтына түседі. Ол кезеңде өндірістегі еңбекті оқумен ұштастыру тәжірибесі жүргізіліп, бұл практикалық дағдыларды арттырғанымен, қатар алып жүру өте қиын болды.
Нұрсұлтан Назарбаев институтта үш жыл оқып, кейін Теміртаудағы Қарағанды металлургия зауыты жанынан қайта құрылған зауыт-втузға ауысып, инженер-металлург дипломын алды. Артынша зайыбы Сара Алпысқызы да 1967 жылы осы оқу орнын бітіріп, экономист мамандығын меңгерді.
Қоғамдық-саяси жұмысқа ауысу
1969 жылдан бастап Нұрсұлтан Назарбаев Теміртауда партиялық және комсомолдық жұмысқа ауысуға келіседі. Басында жалақының азаюы мен өндірістегі қарқынды жылдардың үзілуі қынжылтса да, партиялық тәртіп және әріптестерінің қолдауы бұл шешімді бекітті.
Уақыт өте ол жаңа міндетке қызу кіріседі: қалың көптің ортасында өмір сүріп, олардың мүддесі мен арман-тілегін түсініп ұйымдастыру оның табиғи қабілетіне айналғаны байқалады. Қасындағылар оның адам мен оқиғаны ұмытпайтын жадына, сұхбаттасушыны мұқият тыңдап, түпкі мәніне жетуге ұмтылатынына назар аударған.
Кемел кезеңдер: жауапкершілік ауқымының кеңеюі
1972 жыл: комбинат партия комитетінің хатшысы
1972 жылы ол Қарағанды металлургия комбинаты партия комитетінің хатшысы болып тағайындалады. 30 мың адам жұмыс істейтін ірі кәсіпорында директордан кейінгі екінші тұлғаға айналып, жауапкершіліктің салмағын толық сезінеді.
Бұл қызмет өндіріс жоспары, жөндеу-құрылыс, жабдықтау ғана емес, көптеген адамның тұрмыстық, баспаналық, мәдени және отбасылық мәселелерін қамтыды. Ол кемшілікті жасырмай, оны түзету жолдарын ұсынып, дәлел мен дәйекке сүйенді. Нәтижесінде комбинаттағы жұмыс оңалып, Теміртаудың да дамуына ықпал етті.
Басшылық беделінің негізі
Оның беделі ең алдымен ең төменгі буыннан көтерілгенімен, өндірістің түп-төркінін жақсы білетіндігімен байланысты болды. Бұған қоса, көрегендік пен жаңа мүмкіндіктерге ашықтық байқалды. Осындай кадрларға сұраныс жоғары еді: 1977 жылы ол Қарағанды облыстық партия комитетінің хатшысы, кейін екінші хатшысы болады.
1979 жылы Қазақстан Компартиясы Орталық Комитетінің хатшысы болып сайланды. 1984 жылы 44 жасында Қазақ КСР Министрлер Кеңесінің Төрағасы қызметіне тағайындалып, одақтас республикалар арасындағы ең жас премьер атанды.
Қайта ойлану дәуірі: жүйелік түйткілдерді аңғару
Жаңа қызмет биігінен ол республика дамуына кеткен қателіктердің ауқымын тереңірек сезінді: Қазақстанның одақтық экономика үшін ірі шикізат қорына айналғанын, тұтыну тауарларының едәуір бөлігі сырттан әкелінетінін, ең негізгі мұқтаждықтар бұрынғыша шикізаттық модель ыңғайына қарай өтелетінін аңғарды.
1986 жылғы желтоқсан оқиғалары қоғамдағы оянудың белгісі болғанымен, кейінгі жылдары орталықтың өктем саясаты өзгерістерді тежегендей көрінді. Алайда уақыт ағымын тоқтату мүмкін емес еді: өзгерістер пісіп-жетілді, оқиғалар жеделдей түсті.
1989–1991: жаңа саяси кеңістік және тәуелсіздікке бастар жол
1989 жылғы көктемде КСРО-да жоғары билік органына баламалы негізде сайлау өтті. Сол жылғы маусымда Мәскеуде КСРО халық депутаттарының бірінші съезі өтіп, реформалардың қажеттігі, идеология мен экономиканың түйткілдері талқыланды.
Съезден кейін Геннадий Колбин Мәскеуге ауыстырылып, 1989 жылғы 22 маусымда Қазақ КСР Компартиясы Орталық Комитеті Нұрсұлтан Назарбаевты бірінші хатшы етіп сайлады (пленумға қатысқан 158 адамның 154-і қолдаған).
Қоғамдық қозғалыстар және Семей полигоны
1989 жылғы шілдеде Қарағандыда шахтерлер ереуілі басталып, экономикалық талаптармен қатар Семей полигонын жабу туралы саяси талаптар көтерілді. Назарбаев бұл талаптарды қолдап, Қазақстанның экономикалық дербестігі мен зардабы ауыр сынақтарды тоқтатудың қажеттігін түсінді.
1989 жылы құрылған «Невада – Семей» экологиялық қозғалысы Семей полигонын және Қазақстан аумағындағы өзге де сынақ орындарын жабуды мақсат етті. Қозғалыс кең қолдау тауып, нәтижесінде Семей полигоны біржола жабылды.
Президенттік институт және тәуелсіздік
- 1990 жылғы 24 сәуірде Қазақ КСР Президенті лауазымы белгіленіп, Нұрсұлтан Назарбаев Қазақстан тарихындағы тұңғыш президент болып сайланды.
- 1991 жылғы 1 желтоқсанда алғашқы бүкілхалықтық президент сайлауы өтіп, Назарбаев сайлаушылардың қолдауына ие болды.
- 1991 жылғы 10 желтоқсанда республика атауы Қазақстан Республикасы болып өзгертіліп, президентті ұлықтау рәсімі өтті.
- 1991 жылғы 16 желтоқсанда мемлекеттік тәуелсіздік жарияланып, тәуелсіз Қазақстанның жаңа дәуірі басталды.
Елбасы мәртебесі
Қазақстан Республикасының қайта қабылданған конституциялық заңы негізінде 2010 жылы 15 маусымда Қазақстан Республикасының Президенті Нұрсұлтан Назарбаевқа Елбасы (Ұлт Көшбасшысы) мәртебесі берілді.
Отбасы және қайырымдылық қызмет
Сара Алпысқызы Назарбаева
Зайыбы Сара Алпысқызы Назарбаева 1992 жылғы ақпаннан бастап Халықаралық «Бөбек» балалар қайырымдылық қорының негізін салушы және президенті болды. «Бөбек» Қазақстанда ғана емес, шетелде де танылған белсенді қорлардың бірі ретінде жүздеген қайырымдылық шараларын өткізіп, жетім балалар мен мүгедектерге көмек көрсетіп, аналарды қолдап келеді.
1994 жылғы шілдеден бастап ол SOS – Қазақстанның балалар қалашықтары қорының президенті, 1999 жылғы наурыздан бастап Демография қайырымдылық қорының қамқоршылар кеңесі төрайымы қызметтерін атқарды. Қайырымдылық пен қамқорлық саласындағы еңбегі үшін халықаралық ұйымдардың бірқатар марапатына ие болды.