Едіге - Ақ Орданың әмірі
Едіге — Ақ Орданың әмірі
Едіге 1352 жылы Қаратау өңіріндегі Құмкентте Ақ Орда әскерінің бас қолбасшысы Балтышақтың отбасында дүниеге келді. Бұл кезең өзара қырқыстар күшейіп, Ақ Орда Алтын Ордадан іс жүзінде бөлініп, дербес мемлекет ретінде қалыптаса бастаған уақыт еді.
Туған жері
Құмкент, Қаратау өңірі
Туған жылы
1352
Әкесі
Балтышақ (бас қолбасшы)
Саяси жағдай және алғашқы бетбұрыс
Ақ Орданың, одан кейін бүкіл Алтын Орданың билігі Тоқтамыстың қолына өткен тұста Едіге немере туысы Темір Құтлықпен бірге Әмір Темір жағына өтеді. 1391 жылы Тоқтамыс жеңілгеннен кейін Едіге Еділ мен Жайық арасындағы аумақтарды жеке билей бастайды, ал кейінірек Алтын Орданың өзіне де ықпалын күшейтті.
Маңызды жайт: Темір Құтлық хан атағын иеленгенімен, нақты билік тізгінін Едіге ұстады.
Әскери-саяси ықпалдың күшеюі
Едіге Темір Құтлықпен бірлесе отырып Тоқтамысқа қарсы күресті. 1397 жылы ол Алтын Орда әскерінің қолбасшысы қызметіне көтерілді. 1399 жылы Ворскла өзені бойындағы шайқаста Литва князі Витовттың және Литваға қашып барған Тоқтамыстың әскерін талқандады.
1397
Алтын Орда әскерінің қолбасшысы
1399
Ворскла бойындағы жеңіс (Витовт және Тоқтамыс әскері)
Билік сабақтастығы және Алтын Орданы біріктіру
Темір Құтлық қайтыс болғаннан кейін Едіге Алтын Орда тағына Шәдібекті отырғызады. Оның тұсында бұрынғы Алтын Орда иеліктері соңғы рет толықтай біріктірілді.
Түйін: Шәдібек хан болғанымен, мемлекеттік бағыт-бағдар мен шешуші ықпал Едігенің қолында қалды.
Тоқтамысқа қарсы соңғы әрекеттер және Хорезм
1409 жылы Едіге Батыс Сібірді паналаған Тоқтамысты өлтіреді. Дәл осы жылы Хорезмді де басып алады. Ал 1407 жылы Едіге Бұлғарда өзін хан деп жариялаған Жалеләддинге қарсы жорық ұйымдастырған.
-
Жалеләддинге қарсы жорық
1407Бұлғар өңірінде өзін хан жариялаған тұлғаға қарсы әскери қимыл жасалды.
-
Тоқтамыстың өлімі және Хорезм
1409Батыс Сібірде жасырынған Тоқтамыс өлтіріліп, сол жылы Хорезм де бағындырылды.
Руське жорық (1408–1409)
1408–1409 жылдары Едіге Руське шабуыл жасады. Негізгі мақсаты — Мәскеу кінәздігін Алтын Ордаға қайтадан салық төлеуге мәжбүрлеу еді. Жорық барысында бірнеше қала қиратылды: Серпухов, Дмитров, Ростов, Переяславль, Нижний Новгород және басқа да елді мекендер.
Мәскеу қоршауға алынғанымен, қала басып алынбады. Соған қарамастан Мәскеу кінәзі салық төлеуге келісіп, Едіге әскері тез арада кері қайтты.
Нәтиже: Мәскеу алынбады, бірақ саяси-экономикалық қысым арқылы алым-салық төлеу міндеті қайта бекітілді.
Ноғай ордасының негізі және тарихи мұра
Едіге Ноғай ордасының негізін қалаушылардың бірі ретінде танылады. Оның ұлы Нұраддин тұсында Ноғай ордасы түпкілікті қалыптасты.
Негіз
Ноғай ордасының бастауында
Қалыптасу
Нұраддин тұсында толық орнықты
Қаза табуы
1419 жылы Сарайшық қаласының маңында Едіге Тоқтамыстың ұлы Қадырбердінің қолынан қаза тапты.