Айжарық саспай
Күншенің зары
Ертеде Күнше дейтін жесір әйел өмір сүріпті. Бір күні өзі тұратын құрым лашықтан жалғыз баласын ұрлатып алып, зар еңірепті. Күншенің басына түскен қайғыны көрген ел-жұрт қатты налыған екен.
Ауыл адамдары өзара кеңесіп: «Бейшараға қалай жәрдемдесеміз?» — деп күйінген.
Толыбайға бар деген кеңес
Арада төрт жыл өтеді. Қанша іздесе де, бала табылмайды. Сонда ауыл адамдары: «Толыбай деген сыншы бар, соған барып арыз айт» — деп ақыл береді.
Айрықша қабілеті
Толыбай аң-құс атаулының тілін біледі дейді.
Адамды тануы
Адамның не ойлап отырғанын айтқызбай-ақ табады екен.
Сыншылық
Жаңа туған еркек құлынның қандай ат боларын қателеспей ажыратады деген сөз бар.
Елсіз даладағы ұзақ жол
Күнше ерінен қалған торы қасқа атқа мініп, Толыбайды іздеп жолға шығады. Елсіз, жолсыз даланы кезіп, талай таңды атырған, талай күнді батырған. Өзі де жүдеп, аты да әбден болдырған.
Өлдім-талдым дегенде, Күнше Толыбайдың үйіне жетеді. Қара сақалы омырауын жапқан қарт өзінің жұлым-жұлым қара күркесінің алдында, астына ескі текемет төсеп, үнсіз отыр екен.
Ол сіңірі шыққан кедей болса да, данышпан сөзін тыңдатқан жұрттың қолын қайтармай, ақысын аямайтын көрінеді.
Қарлығаштар жеткізген хабар
Толыбай Күншені жылы шыраймен қарсы алады. Оның келетінін күні бұрын білген екен: қарлығаштары «алыс жерден Күнше деген әйел ақыл сұрап келеді» деп хабарлап қойыпты.
Толыбай: «Қош келіпсің, шырағым, арызыңды айта отыр» — дейді.
Күнше еңіреп: «Жалғыз баламнан айырылып, қанаты кесілген құстай болдым» — деп мұңын шағады.
Толыбай құсша ысқырып қалады. Сол сәтте бір топ қарлығаш ұшып келіп, Күншені қанатымен желпіп, ауыздарымен су бүркіп жұбатқандай болады. Толыбай қолын сермеп ишара еткенде, қарлығаштар тізіле ұшып Күншенің еліне қарай бет алады.
Кешке таман олар қайта оралып, бармақтай бір сұр тышқанды алып келеді. Тышқан көргенін-білгенін Толыбайға жеткізеді: Күншенің баласын іркілдеген ала көзді әйел ұрлап кеткен екен.
Күншенің танығаны
Толыбай бұл хабарды адам тілімен айтқанда, Күнше тағы да еңіреп: «Баламды ұрлаған Айжарық екен ғой» — дейді. Ол өмір бойы бала көрмей жүріп, алпысқа келгенде аяқ астынан балалы болғанына күмәнданатын.
Бүркіттер алып келген шындық
Толыбай тағы да ысқырып белгі береді. Сол кезде дәу екі қара бүркіт келіп, оның екі иығына қона қалады. Толыбай әмір етеді: «Күншенің еліне тез барып, Айжарықты баласымен бірге алып келіңдер».
Екі бүркіт биікке самғап кетеді. Ертеңіне күн жаңа көтерілген шақта, бір бүркіт бет-аузы қожыр-қожыр, шүңірек көзді, басы қазандай қара кемпірді алып келіп, Толыбайдың алдына тастайды. Екінші бүркіт қанатына мінгізіп әкелген баланы еппен жерге түсіреді.
Бала аппақ, көзі ботаның көзіндей жаудырап тұр екен. Әлденені жүрегі сезгендей, көрген беттен-ақ Күншеге қолын созады. Бірақ Айжарық баланың қолын қағып жіберіп, өзіне қарай тартып алады.
Аналық мейірімнің айғағы
Толыбай қаһарланып: «Күншенің баласын өзіне бер!» — деп ақырып қалады. Айжарық болса саспай: «Өзің бір алжыған шал екенсің. Өз баламды неге берейін?» — дейді.
Толыбай: «Тілімді алмасаң, бұл баланы екеуіңе тең бөліп беремін» — деп, айбалтаға ұмтылады. Айжарық еш тебіренбестен: «Ерік өзіңде» — деп баланы итеріп жібереді.
Ал Күнше Толыбайдың аяғына жығылып: «Ағатай, айтпаңыз! Қайда жүрсе де тірі болсын. Осыған-ақ бере көріңіз» — деп жалынады.
Толыбайдың түйіні
Толыбай сонда: «Айжарық, бұл сенің балаң емес, сондықтан оның өлі-тірісі саған бәрібір. Ал Күнше — туған анасы. Сондықтан ол баласы кетсе де, оған өмір тілейді, өлімге қимайды» — дейді.
Сөйтіп, Толыбай сыншы баланы шын анасы — Күншеге қайтарып беріпті.