Столыпин аграрлық реформасының зардаптары

ХХ ғасырдың басында Қазақстандағы аграрлық мәселе шегіне жетті. Бұған дейін жүргізілген қоныстандыру саясаты, сондай-ақ жергілікті халықтан жер алуға бағытталған бірқатар қаулылар жағдайды күрделендірді. Ресейдің еуропалық бөлігінен шаруалардың ағылып келуі үкіметті бұрын қоныс аударуға шектелген аймақтарды да ашуға итермеледі. Бұл, әсіресе, Түркістан генерал-губернаторлығының аумақтарына қатысты болды.

1905 жылы өз бетімен қоныс аударушылардың үлесі жоғары болды: Ақмола облысында — 54,7%, Семейде — 61,5%, Торғайда — 88,6%. Сондықтан қоныс аудару қозғалысы толықтай «ұйымдасқан сипат алды» деу қиын: заңдар мен өкімдер көп болғанымен, үкімет өз бетімен көшуді жеткілікті деңгейде бақылауда ұстай алмады.

Қазақстан аумағы бірнеше қоныс аудару округіне бөлінді: Ақмола, Семей, Торғай–Орал, Жетісу, Сырдария. Басқару жүйесі көпсатылы болды, бірақ соған қарамастан, қазақтардан жер алу көптеген жағдайда өрескел және заңсыз түрде іске асты. Әсіресе Жетісуда қыстаулар мен егістіктерді «уақытша пайдалануға берілген мемлекеттік жер» деп көрсетіп, ауылдарды көшіру арқылы учаскелерді босату тәжірибесі кеңейді. Сенатор К.К. Пален тексерісінде көшірілген ауылдардың жаңа орны көбіне тау-тасты, суы жоқ қуаң өңір болғаны айтылады.

Қазақстандағы күрделі жер қатынастары жағдайында Столыпиндік аграрлық реформаны кеңінен жүргізу өріс алды. 1906–1911 жылдары Министрлер Кеңесінің төрағасы және Ішкі істер министрі болған П.А. Столыпин елді жаңғырту тұжырымдамасын ұсынды. Оның басты шарты ретінде шаруаны жердің жеке иесі ету идеясы алға шықты.

Жарлық қауымнан еркін шығу құқығын жариялап, ортақ үлестегі учаскелерден жеке иелікке өту механизмін күшейтті. Сонымен бірге 1910 жылғы заңда Азиялық Ресейге қоныс аударғандар жаңа қонысқа түпкілікті тіркелген күннен бастап екі жыл өткен соң бұрынғы қауымдық жерге үміттену құқығынан айырылатыны арнайы көрсетілді. Бұл — көшу еркіндігін арттырумен қатар, кері қайту мүмкіндігін шектеудің құқықтық құралы болды.

Реформа нәтижелерінің бірі — шаруалардың шет аймақтарға, соның ішінде Қазақстанға жаппай қоныс аударуы. Қоныстанушылар үшін алынған жер көлеміне қатысты деректер әркелкі. 1916 жылға қарай Дала өлкесінде зерттелген 106 миллион десятинаның 30 миллионы «артық жер» деп танылғаны айтылса, 1906–1915 жылдары нақты алынған жер жөніндегі есептеулер Ақмола, Семей, Торғай–Орал аудандарында — 15,8 млн десятина, Жетісуда — 3,3 млн, Сырдарияда — 2,5 млн десятина екенін көрсетеді. Жалпы қорытынды: 21 206 118 десятина.

Реформаның екінші маңызды бағыты — қауымды күйретіп, хуторлық шаруашылықтар құру идеясы — Қазақстан жағдайында дағдарысқа ұшырады. Игерілмеген кеңістікте, тұрақсыз шаруашылық жағдайында, керісінше, қауымдық байланыстар көптеген шаруалар үшін тірі қалудың кепіліне айналды.

Қайшылық тек жергілікті халық ішінде емес, қоныс аударушылар арасында да күшейді. Кей өңірлерде бөлінген учаскенің егіншілікке жарамды бөлігі өте аз болды деген шағымдар түсті. Өз бетімен қоныстанушылардың күшеюі жер дауларына, күш қолдануға ұласқан жағдайлар да кездесті. Көш жолдарының бұзылуы мен жайылымның тарылуы көшпелі қауымдар арасында да жанжал тудырып, кейде адам өліміне әкелген оқиғалар тіркелді.

Қоныстандыру саясаты қоғамда кең талқыланды: баспасөзде сан алуан көзқарастар жарияланды, Мемлекеттік Думада мәселе қызу пікірталас тудырды. Аграрлық мәселені шешу шет аймақтарды мекендеген халықтардың саяси құқықтарын талқылаумен қатар жүрді. Алайда үкімет шаруалардың жерге мұқтаждығын кедейлерді шығысқа жаппай көшіру арқылы өтеуге тырысып, жергілікті тұрғындардың мүдделерін көбіне назардан тыс қалдырды.

ІІІ Думадағы мұсылман фракциясы атынан Хас-Мамедов Қазақстанға орыс шаруаларын қоныс аударуды байырғы тұрғындар толық жайғастырылғанша тоқтату керек деген ұстаным білдірді. Сонымен қатар кей депутаттар қоныс аударушылардың да ауыр жағдайын алға тартып, саясатты өзгерту қажеттігін айтса, енді біреулері орын алған проблемаларды жұмсартып көрсетуге тырысты.