Жарық бер

Оған да көп заман болды. Көлбайдың бір ерекше кейіп отырған күні еді. Үш қанат қара лашығының ішінде су тезекті қоздандыра алмай, өңеші қызарғанша үрлеп отыр. Кешегі нөсерден кейін құрғақ отын қайдан болсын? Әл-дәрменін жиып, от басына шөгіп алып, қайта-қайта үрлейді. Ащы түтін қолқасын атып, көзінен жас ағызады. Бірақ тұтанбайды. Түтіні шаңырақтан шықпай, кішкене үйдің ішін бықсытып, басып алды.

Өзі барып шапқан тобылғысын жеткізіп алайын дегеніне әлденеше күн өтсе де, бай үйі көлік берді ме? «Әй, итшілеген қу дүние-ай!» — деп, кішкене қол көрігін босағаға лақтырып жіберіп, тезектің бірнеше томарын қолымен үге бастады. Сасық көк түтін басы-көзін, қойны-қоншын орап алған соң, бетін бұрып босағаға қарады. Тесігі үңірейген бір жарты қазан жатыр.

Алты ай жаздай қара күреш табыс таптырмады. Құдайдың құтты күні — не өзі, не жақынының бір шаруасын жібереді де отырады. Бай үйінен келген іс — ақысыз іс. Неге? Себебін сұраудың өзі артық: оған бай да, Көлбай да жауап бере алмайды. «Тегі қоңсылық шығар» дейсің де қоясың.

«Жаным-ау, бұл не деген бітпейтін машақат?» Бүгін — қазан. Кеше — табаны сынған тоқсан жылғы қара үзеңгі. Оның алдында — майды аяп, қарамайламай жүріп, білігін жандырған ағаш арба. Одан әрі — қырық жыл бұрын қара бәйбішемен бірге келген, топсасы кеткен, көмейі бұзылған кәрі абдыра. Бітпейтін жыртық-тесік. Бірде-бір жамауға, жасқауға келетін дұрыс темір-терсек, құрал-сайман берсе екен. Ақы тұрсын, тым құрыса. Ал Көлбайдың алатыны не? Көші-қонда көлік береді. Оның аты — «байлық». Аузында семіз сөз: «Далаға қаңғытып, жалғыз лашықпен тастамай, алты ай жаз өзіммен ілестіріп алып жүрдім, асырап шықтым», — дейді.

Көлбайдың өмірі де, еңбегі де сол су тезектің бықсығанындай: көзді жасауратып, қолқаны атып, діңкені құртады. Жап-жас басы ерте қажыған құл тұғырдай езіліп бара жатқандай.

Осы оймен отырғанында, қайнаған қара шәугімді қолына ұстап, сырттан Жамал кірді. Қатыны. Оның да тіршілігі оңып тұрған жоқ: жап-жас әйелдің иығында жалғыз лыпа — жыртық көйлек. Оң жақ иығы мен бүйірінен ашаң қоңыр еті көрінеді. Арық жүзі кейіспен түйілген, қабағы қатқан.

Сөздің мәнісі белгілі: Талпақ пен Сарыауыз күнде бір-біріне тиісіп, боқтасып, төбелесуге әзір тұрады. Бірі: «Құдық басына жылқы қамалып қалды, неге қауға тартпайсың?» дейді. Екіншісі: «Мен бие байлап жатырмын, сенің ішінде шеменің тіреп тұр ма? Өзің неге құймайсың?» деп кіжінеді. Ал бай — қарап отырып, сылқ-сылқ күледі. Мазақ болғанын білмейтін немелер.

Жамал ала дорбаны ас жаулық орнына жайып, бес-алты құрт тастап, шай қамына кіріскенде сырттан Талпақ кірді. Қайратына семірген күшін қайда жұмсарын білмейтін төртпақ денелі, тасыр жігіт. Екі адымдап төрге шықты. Бірақ дәл осы сәтте Көлбайдың мінезі күтпеген жерден өзгерді.

Дәл сол кезде сырттан Сарыауыздың даусы естілді. Ол да осы үйге беттеген. Талпақ іштей ширақтанып, тамағын кенеп-кенеп қойды. Көлбай екеуіне естірте: «Пай, екеуі бүгін қырбай болып қалыпты дейді, қақтығысып қалмаса игі еді» — деді.

Сөз біткенше Сарыауыз кіріп келді. Талпақ бірден ширығып: — Әй, енеңді... мен отырған үйге неге кіресің? — деді. Сарыауыз да іле жауап берді: — Е, атаңның... Әулиең бар ма еді мен кірмейтін? — деп ежірейіп қалды.

Көлбай қорыққан кісідей кезек қарап: — Қап, айтпап па едім? Қатын, ойбай, төбелесті енді... — деп, Жамалды да абдыратып, ала дорба мен шыны-аяқты ысыра салып, екеуіне «майдан» ашып берді.

Екі жігіт бір-біріне тап берді. Көлбай болса босаға жақтағы кебеженің үстіне барып, жайғасып алды: айыруға ұмтылмақ түгілі, шыны-аяғын ғана қорғаштайды. Жамал шошып безектей бастады. Көлбай іштен күлгендей, үнсіз бақылап отыр.

Араға уақыт түсіп, екеуі де деміге бастады: жаға жыртылған, көз ісінген, бет тырналған, қан шығысқан. Бірін-бірі жеңе алмай, енді тек итерісіп тұр. Көлбай «қой» десе тоқтарлық кез де келген, бірақ ол үндемейді. Екеуі де арашаны содан дәметіп, жалт-жалт қарай береді.

Көлбай әрқайсысы қараған сайын бірін демеп, бірін қайрап: — Пәлі! Әлі «алып» дегенің қайда? — дейді біріне. Екіншісі қараса: — Болмайды деген осы ма, сығыр? — деп отырады.

Жамал ентігіп қайта келді: «Мұсасы жоқ!» дейді. Сол сәтте Көлбай аңқау кісідей: — Ойбай, рас-ау, ол ит кеше қалаға кетіп еді-ау, — деді. Төбелескен екеуі қатар күрсінді. Көлбай сонда ғана жақындап: — Жә, енді қайтесіңдер? — дегенде, екеуі бірін-бірі қоя салды.

II

Бұған да бірталай уақыт өтті. Мың тоғыз жүз жиырмасыншы ма, жиырма бірінші ме — сол жылдар. Көлбай, Талпақ, Сарыауыз үшеуі қосшы одағының болыстық съезінен қайтып келеді. Аттары бұрынғыдай тай-тулақ емес: жал-құйрығы бүтін, қоңы тоқ. Киімдері де бірсыдырғы түзелген. Талпақтың мойнында айбар үшін асынып жүретін ескі қара бердеңке бар.

Екеуі өздерін қай жерге қоярын білмей, кергіп келеді. Көлбай олардың байыз таппай жүргенін байқайды. Бір мезетте Талпақ: — Уа, мына Суықбұлақта Жаман байдың ауылы отыр. Соған барып түстене кетеміз! — деді. Сарыауыз да қостады: — Бәрекелді, Көлбай, біздің жүрісті де бір көрсін, әйде барамыз!

Көлбай сыртқа сыр білдірмей ғана: — Қойсаңдар қайтеді?.. Осы бай жағалағанды әлі қоймадыңдар ма? — деді. Екеуінің түсінігінде бұл — «байта түстеніп, байта қонып, қонағасы жеп» теңдік алғандай көріну еді. Сол үшін Көлбайға қыр көрсетпек те болатын.

Ақыры Көлбай бір шешімге келгендей: — Есені осылай алады екенбіз ғой тегі. Мақұл, көрейік! — деді.

Жаман байдың үйінде қазан пісуге таяу. Үш батырақ әлдеқашан қымыз ішіп, шайды да ішкен. Талпақ пен Сарыауыз өздеріне таныс құдық пен желі басын аралап жүр; қастарында байдың өзі — «ағайынбыз, бір атаның баласымыз» деп, арбай сөйлеп, баурап әуре.

Көлбай келгеннен бері томсырайып, көп тіл қатпай отырған. Бірақ бәйбішенің: «Қазан пісті, түсірейік, әлгілер қайда?» дегенін аңдап қалды. Сол сәтте ол ширап: — Бәйбіше! Осы бізге берейін деген асың ғой, ә? — деді. — Е, шырағым, сендерге бермегенде кімге берем? — деді бәйбіше. — Ендеше, бүгінгі қонақты қалай сыйлаудың еркін маған берсең қайтеді? — деп рұқсат алды.

Аздан соң Талпақ, Сарыауыз, бай үшеуі үйге кірді. Ет екі табаққа түсіріліп қойған. Бірақ үйдің қалпы өзгерген: төрге кілем-көрпенің орнына құрым киіз бен тулақ төселген, ал кілем мен көрпе оң жақ босағаға ауыстырылыпты.

Ол табақтағы бас пен жамбас, мықын-жілікті «босағадан әрі аспасын» деп тоқтатқызды да, төрге «мойын, сирақ, ішек-қарын, өкпе, көкбауырды» алдырды. Өзі қапыл-құпыл жеп, жолдастарын да амалсыз қол салдырды.

Көлбайдың жүзі күлмейді. Әзіл сияқты көрінгенімен, сөзінің салмағы ауыр. Кешегі съезде көпті жақсы жолға бастаған кісідей, әр сөйлемін нық айтып отыр: — Байдан есе алғанда төріне құр өзіміз ғана шығып қоямыз ба? Босағасын сүйреп төріне шығарамыз да, төрін тепкілеп босағаға айдаймыз осылай, ә, жігіттер! — дейді.

Талпақ пен Сарыауыз үнсіз қалды. Қайтар жолда Көлбай ғана шын күліп: — Бай-жуанның үй-мүлкін аман қой да, одан «есе алам» де! Ол — босағаның тулағы мен ішек-қарынның есесі ғана. Есе, теңдік бұл шаңырақтан бөлек жерде тігілер. Босаға мен төрдің арасындағы бәйгеден гөрі, алысырақ бәйгеге шығайық, — деді.

III

Бұл — бұрынғы емес, биылғы. Кешегі емес, бүгінгі. Үш бригаданың жарыс таразысы құрылған кеш. Көктемде колхоздың жалпы жиылысында шарттасқан үш бригада бүгін көмбеге үзеңгі қоса жетті. Бригадирлер — колхоздың талай жылғы желдіаяғы, үш екпінді: Көлбай, Талпақ, Сарыауыз.

Колхоз мектебінің үйі әлдеқашан лық толған. Басқарма бүгін өзгеше: көпшілігі ауданнан келген қонақтар, жиынды райком хатшысы басқарып отыр. Төбесі аласа, кіші залда тығыз отырған жұрттың бойында сенім бар: «Бұл колхоз аудан алды. Аудан емес, тіпті округ алды!» деген сөз түстен бері гуілдеп тарап кеткен.

Осы тұста Көлбай баяу ғана: — Шіркін, ең болмаса малателкені сумен жүргізіп бергенімді айта кетсеңші енді, құдай, кәнеки, — деп жұртты ду күлдірді. Сарыауыз тәртіппен алғыс айтып, сөзін жалғады.

Сахнаға Көлбай шықты. Әдетінше қоңыр, сабырлы. Бірден: — Рас, біздің әлі үш маямыз басылған жоқ. Аналардан ол жағында кешеуілдеп қалдық, — деді.

Зал іші де «Көлбай ұтылдыға» бейімдей бастаған. Әсіресе оның момақан түрі мен баяу үні сырттай мойынсұнғандай көрінеді. Бірақ Көлбай өз адамдарына көз тастағанда, олардың жүзінен бір сенімді байқайды: жабырқамайды, қайта үміттеніп, кең пішінмен күліп отыр.