Екібастұз қалалық Отарқа газетінің 1998 жылғы 31 шілдедегі 31, 32 сандары Дархан даланың данышпан ұлы Мәшһүр Жүсіп Көпеев 140 жаста деген айдармен жарық көрді
Газет бетінде қалған тағылым
Екібастұз қалалық “Отарқа” газетінің 1998 жылғы 31 шілдедегі №31–32 сандары “Дархан даланың данышпан ұлы Мәшһүр Жүсіп Көпеев 140 жаста” деген айдармен жарық көрді. Сол нөмірлерде белгілі журналист Амангелді Қаңтарбайұлының “Ескелді естеліктері” жарияланды.
“Күтпеген қонақтар”, “Өртке оранған өңір”, “Қой қырғыны” атты үш әңгімеден тұратын бұл естеліктер Мәшһүр Жүсіп Көпейұлының айрықша болмысын айшықтайтын құнды дүниелер ретінде оқылады.
Көрші қоныс пен кедейлік суреті
Автор балалық шағында үйлерінің Мәшекеңнің зират үйімен көрші отырғанын айтады. Өздерінің тұрмыс жағдайын да жасырмай баяндайды:
“Әлі есімде: өте кедей едік. Тістеуік жирен биеміз, екі лағы бар қара қасқа ешкіміз болды. Неге екенін кім білсін, біздің үйде ыдыс-аяқ та жетіспейтін. Балта да жоқ-тын. Есімде қалғаны: біреу-міреу жолаушылап келе қалса, шешем мені Мәшекеңдікіне жұмсайтын.”
Осы жолдар еріксіз ойға қалдырады: “Мәшекеңдікіне жұмсайтын” деген тіркестің өзінен-ақ, маңайдағы жұрт Мәшекең аруағын қастерлей отырып, тұрмыстық қажет кезінде одан тікелей қолғабыс та көргенін аңғаруға болады. Бейіт үйінен ағаш жаруға балта, үйге келген қонаққа ыдыс-аяқ алу — соның айғағы.
Сәлем, Құран және аманатқа адалдық
Шешесінің жұмсауымен бейітке келген бала: “Ассалаумағалейкүм, ата, аман жатырмысыз?” деп сәлем береді. Құран оқып, керегін сұрап алады да, пайдаланған соң қайтадан орнына әкеліп қояды.
Әдеп
Сәлем беру, рұқсат сұрау, аманатты қадірлеу — ата-баба тәлімінің өзегі.
Иман
Құран оқу мен ниеттің тазалығы — мұсылмандық тәрбиеге тән белгі.
Адалдық
Ұрлық қылмау, өтірік айтпау, өзгенің адал дүниесіне қол сұқпау — әрі дәстүр, әрі дін.
Осылайша, күнделікті тіршіліктің өзінен “тату көршіліктің” адамды түзейтін тынысы сезіледі. Бірақ бұл тыныштықты аяқ астынан келген “күтпеген қонақтар” бұза жаздайды.
“Күтпеген қонақтар”: ниетке берілген белгі
Естелікке қарағанда, жолаушылар алдымен молданың үйіне барады. Артынша автордың ауылына келіп, “есігіңде құлып тұр, ішіне мысық қамап қойыпсыңдар” деп даурығады.
Автордың айтуынша, Мәшекең дүние саларында: “Егер маған өзім ұнатпайтын, арам ойлы адам келсе, не мысық болып мияулаймын, не тауық болып қыт-қыттаймын” деген екен. Әлгі жолаушылардың сөзіндегі “мысық” туралы шағымы да — оқиғаның мәнін қоюлата түсетін ишара.
“Өртке оранған өңір”: пананың мекені
“Өртке оранған өңір” әңгімесінде де Мәшекеңнің дара қасиеті сөз болады. Өртті өшіруге асыққан әке-шеше балаларына: “Төсек-орын, ыдыс-аяқ, киім-кешекті арбаға тиеп, молланың үйіне барыңдар. Ол жерге өрт болмайды, қорықпаңдар” деп тапсырады.
Балаларын алаулаған от ортасында қалдыра тұрып, “молланың үйіне барыңдар, ол жерге өрт бармайды” деуі — бір жағынан Құдайға, бір жағынан Мәшекең аруағына деген сенімнің белгісі іспетті.
Естеліктегі ерекше тұс
Автордың жазуынша, өрт жақын маңдағы биік таулардың бірі — Бөкенбай тауының басына шығып кетеді. Ал Мәшһүрдің үйі тұрған төбеге дейін келген жалын етекке жете бере лап етіп сөніп қалады. Сөйтіп, бұлардың тұрағы аман сақталады.
Аян және ой түйіні
Өрттен паналаған жұрт ауыз үйге кіріп, көз іледі. Сол түні түсінде Мәшекең: “Балам, үйіңе қайтсаңшы” деп аян береді.
Иә, пендесіне өмір мен өнер берген аса мейірбан Алла тағаланың санаулы сүйікті құлдарына ғана нәсіп ететін ерекше қасиеттің бізге беймәлім қыры мен сырына таңырқай қарау — иман иесі үшін шешуі толық ашыла бермейтін үлкен жұмбақ тәрізді.
А. Қаңтарбайұлының қоспасыз, шынайы қаламынан туған осы естеліктерді оқи отырып, “Алла Мәшекеңе иман бере гөр” деп іштей тілегеніміз бар.
Сүлеймен Баязитов