Байтұрсынұлы қалдырған бай мұраның тағы бір саласы - көркем аударма
Ахмет Байтұрсынұлы — ақын, әдебиет зерттеуші ғалым, түркітанушы, публицист, педагог, аудармашы және қоғам қайраткері. Ол қазақтың рухани жаңғыруына, ана тілінің ғылым ретінде қалыптасуына және ұлттық баспасөздің дамуына өлшеусіз үлес қосты.
- Туған жері
- Бұрынғы Торғай уезі, Тосын болысы (қазіргі Қостанай облысы, Жангелдин ауданы, Ақкөл ауылы)
- Қызмет салалары
- Ақындық, ағартушылық, тіл білімі, әдебиеттану, аударма, публицистика, қоғамдық қызмет
Өмір жолы және қоғамдық қызметі
Байтұрсынұлы 1882–1884 жылдары ауыл мектебінде оқыды. 1890 жылы Торғайдағы екі кластық орыс-қазақ училищесін, 1895 жылы Орынбордағы мұғалімдер мектебін тәмамдады. 1895–1909 жылдары Ақтөбе, Қостанай, Қарқаралы уездеріндегі мектептер мен орыс-қазақ училищелерінде мұғалім болып еңбек етті.
Маңызды кезеңдер
-
1909: Патша үкіметінің саясатына наразылық білдіргені үшін Семей түрмесіне қамалды.
-
1910: Жер аударылды.
-
1913–1917: Орынборда «Қазақ» газетін ұйымдастырып, 1917 жылдың соңына дейін редакторы болды.
-
1918–1919: Алашорда қатарында болды.
-
1919 (24 маусым): Қазақ өлкесін басқаратын Әскери-революциялық комитет мүшелігіне тағайындалды.
-
1922–1925: Ғылыми-әдеби комиссия төрағасы, Халық ағарту комиссары, Бүкілресейлік ОАК және Қазақ Республикасы ОАК мүшесі, сондай-ақ Түркістан Компартиясы ОК органы «Ақ жол» газетінде қызмет атқарды.
-
1925–1929: Ташкенттегі Қазақ халық ағарту институтында және ҚазПИ-де оқытушы болды.
-
1929 (маусым): Қамауға алынып, Архангельск облысына жер аударылды; жұбайы мен қызы Томскіге жіберілді.
-
1934: Е. Пешкованың (Максим Горькийдің жұбайы) қолдаухатымен босатылып, отбасымен Алматыға оралды.
-
1937 (қазан–желтоқсан): Қайта қамауға алынып, 8 желтоқсанда «халық жауы» деген айыппен атылды.
Заман бағасы: замандастарының пікірі
«Өзге оқыған мырзалар шен іздеп жүргенде, қорлыққа шыдап, құлдыққа көніп, ұйқы басқан қалың қазақтың ұлт намысын жыртып, ұлттық арын жоқтаған патша заманында жалғыз-ақ Ахмет еді. …Ахмет қазақ ұлтына жанын аямай қызмет қылды… халықтың арын іздеп, өзінің ойға алған ісі үшін бір басын бәйгеге тікті».
«Ахаң ашқан қазақ мектебі, Ахаң түрлеген ана тілі, Ахаң салған әдебиеттегі елшілдік ұраны — “Қырық мысал”, “Маса”; “Қазақ” газетінің қан жылаған қазақ баласына істеген еңбегі… біз ұмытсақ та, тарих ұмытпайтын істер болатын… Жала — бұлт, шындық — күн… Ұлтын сүйген ұлтжанды Ахаң өз халқымен қайта табысты».
Шығармалары: ағартушылық үн және ояту идеясы
Ахмет Байтұрсынұлы шығармашылық жолын өлең жазудан бастады. Оның поэзиясында еңбекші халықтың ауыр тұрмысы, арман-тілегі мен мұң-мұқтажы кең көрініс тауып, жұртшылық оқу-білімге, ғылымға, рухани биіктікке, адамгершілік пен мәдениетке үнделеді. Ол патшалық Ресейдің отаршыл саясатын және мансап үшін арын сатқан шенеуніктердің опасыздығын өткір сынады.
«Қырық мысал» (1909)
Санкт-Петербургте жарық көрген бұл аударма жинақ арқылы ақын «қалың ұйқыдағы» елдің ойын оятуды мақсат етті. Әрбір мысалдың соңында түйінді ойын қазақ тұрмысы мен мінезіне лайықтап, өз пайымын қосып отырды.
«Маса» (1911)
Бұл жинақтағы өлеңдер қараңғылық, надандық, еңбектен қашу, кәсіпке салғырттық сияқты міндерді әшкереледі. Ағартушылық бағыттағы көптеген туынды Шоқан, Абай, Ыбырай дәстүрімен сабақтасып, ой мен сөз өрнегіне жаңалық әкелді.
«Қазақ салты», «Қазақ, қалпы», «Досыма хат», «Жиған-терген», «Тілек батам», «Жауға түскен жан сөзі», «Бақ» сияқты өлеңдерінде қоғамға сын көзбен қараған ұстанымы айқын сезіледі.
Әдебиеттанудағы еңбегі
Байтұрсынұлы халық ауыз әдебиеті үлгілерін жинап, жүйелеп, жариялауда зор еңбек сіңірді. Оның әдебиет саласындағы алғашқы ірі зерттеулерінің бірі — 1913 жылы «Қазақ» газетінің үш санында жарияланған «Қазақтың бас ақыны» атты көлемді мақаласы. Онда Абай тұлғасының қазақ руханиятындағы орны, шығармаларының тереңдігі мен поэтикасы, орыс әдебиетімен байланысы туралы байыпты ойлар айтылады.
Жинақтау және жариялау жұмыстары
- Эпостық жыр «Ер Сайынға» алғы сөз бен түсініктемелер жазып, 1923 жылы Мәскеуде шығарды.
- Жоқтау-жырларды сұрыптап, жүйелеп, 1926 жылы «23 жоқтау» деген атпен жеке кітап етіп жариялады.
«Әдебиет танытқыш» (1926)
Қазақ әдебиеттану ғылымындағы тұңғыш көлемді еңбектердің бірі. Мұнда көркем сөз өнерінің табиғаты, мазмұны, жанрлары, ұғымдары мен терминдері кеңінен талданады. Еңбек екі үлкен жүйеге бөлініп, өлең құрылысы, тіл әуезділігі, ұйқас түрлері, сондай-ақ көркем қара сөздің жанрлық тараулары мен баяндау әдістері сараланады.
Еңбекте «сындар дәуірі» туралы тарауларда сыншыл реализмнің алғашқы нышандары аңғарылады. Автор қазақ әдебиетін оқшау қарастырмай, әлем әдебиеттеріне ортақ заңдылықтармен ұштастыра пайымдауға ұмтылады.
Сонымен қатар, ол көне дәуір үлгілері мен XV–XVII ғасырлар жыраулар поэзиясын, кейінгі ақын-жазушылар мұрасын терең білетінін дәлелдейді. Еңбекте Асан Қайғы, Нысанбай жырау, Шортанбай, Мұрат, Шернияз және басқа да көптеген тұлғалардың шығармаларынан үзінділер келтіріледі.
Аудармалары
Байтұрсынұлы мұрасының маңызды бір саласы — көркем аударма. Ол орыс классиктерінің бірқатар шығармаларын қазақ тіліне тәржімалап, ұлттық әдеби қорды байытты.
Аударған авторлар мен шығармалар
Түркітану және тіл білімі
Ахмет Байтұрсынұлы тілші-ғалым ретінде қазақ тілінің табиғаты мен ерекшеліктерін, араб графикасына негізделген жазудың жайын, термин жасаудың принциптерін және қазақ тілін оқыту әдістемесін жүйеледі. Ол қазақ балаларының ана тілінде сауат ашуына ерекше күш жұмсады.
Съезд және ғылыми ұстаным
1926 жылы Бакуде өткен түркітанушылардың Бүкілодақтық I съезіне қатысып, «Түркі тілдеріндегі терминология жайлы» тақырыбында баяндама жасады.
Қазақ фонетикасы мен грамматикасын талдауда тілдің типологиялық ерекшеліктерін және ішкі даму барысын ескеруді негізгі принцип етіп ұстанды.
Оқулықтары мен әдістемелік еңбектері
- «Оқу құралы» (1912)
- «Тіл құралы» (1914)
- Ересектерге арналған «Әліпби» (1924)
- «Жаңа әліпби» (1926)
Ол қазақ грамматикасындағы категорияларға қазақша ғылыми терминдер жасап, морфологиялық тұлғаларды жаңаша талдап, анықтамалар берді. XX ғасырдың басында қазақ тіл білімінің іргетасын қалаған тұлға ретінде танылды әрі араб графикасына негізделген қазақ жазуын реформалаушылардың бірі болды.