1918 жылдан Компартия мүшесі
Аманкелді Иманов: ерлік пен ұйымдастырушылықтың символы
Аманкелді Үдербайұлы Иманов — қазақ халқының азаттық жолындағы күресінде айрықша орны бар тарихи тұлға, 1916 жылы Қазақстанда өріс алған ұлт-азаттық көтерілістің жетекшілерінің бірі. Оның өмір жолы кедей шаруа отбасынан басталып, ел тағдырын айқындаған күреске ұласқан.
Ерте өмірі және көзқарасының қалыптасуы
Аманкелді Торғай уезі Қайдауыл болысының 3-ауылында дүниеге келді. Жеті жасында әкесінен, бес жылдан соң анасынан айырылып, жастайынан жетім қалды. Ауқатты адамдардың қолында жалданып жүріп, еңбекші халықтың ауыр тұрмысын, көрген қорлығын өз көзімен көрді.
Осы тәжірибе оның бойында самодержавиеге, қоғамда тереңдеп кеткен әлеуметтік теңсіздік пен езгіге қарсы өшпенділіктің ерте қалыптасуына әсер етті. Байқоңыр көмір кенінде темір ұстасы болған жылдары орыс жұмысшыларымен араласуы таптық сана-сезімінің оянуына ықпал етті.
1905–1907 жылдар
Бірінші орыс революциясының азаттық идеялары ықпалымен шаруалардың байларға қарсы қарулы күресіне қатысты.
1896–1908 жылдар
Патша өкіметі оны «сенімсіз» адам деп танып, бірнеше рет қамауға алды.
1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліс: жетекшілік және тактика
Аманкелдінің есімі қазақ тарихындағы ең даңқты кезеңдердің бірі — 1916 жылғы ұлт-азаттық көтеріліспен тығыз байланысты. Бұл қозғалыс патша өкіметінің отаршылдық саясатына қарсы бағытталып, халық еркіндігін мақсат етті.
Көтерілістің өршуі
Көтеріліс бұқаралық сипат алып, әсіресе патша үкіметінің 1916 жылғы 25 маусымдағы «қазақ жігіттерін майдандағы қара жұмысқа алу» жөніндегі жарлығынан кейін күшейе түсті. Аманкелді Қостанай, Ақтөбе, Ырғыз, Атбасар, Перовск және өзге де қалаларға өкілдер жіберіп, жұмысшы-шаруаларды патша өкіметіне қарсы күреске үндеді.
Торғай қаласын қоршау
Көтерілісшілер патша өкіметінің жергілікті органдарына қарсы бірнеше ұрыс жүргізіп, 1916 жылы қазанда Торғай қаласын қоршауға алды. Осы тұста Аманкелдінің ұйымдастырушылық және қолбасшылық қабілеті айқын көрінді.
Оның қол астындағы сарбаздар ерлік пен табандылықтың үлгісін көрсетті. Патша үкіметі шабуылды тойтару үшін жазалаушы корпусты жіберуге мәжбүр болды. Негізгі жау күштері жеткеннен кейін ғана, 27 күн өткен соң Аманкелді өз жасағын қаладан шегіндірді.
1917 жылдың қаңтарында ол қаланы қайта басып алуға әрекет жасады, алайда күш тең болмағандықтан ел ішіне кетуге мәжбүр болды.
1917–1919: кеңестік бағыт, азамат соғысы және қаза табуы
Осы кезеңде Аманкелді большевиктермен, әсіресе Әліби Жангелдинмен байланысын күшейтіп, большевиктер партиясының идеяларымен қарулана түсті. Уақытша үкімет тұсындағы алашордашыларға қарсы күрес жүргізіп, бұқараға пролетарлық революцияның мәнін түсіндіруге күш салды.
Қазан революциясының алғашқы күндерінен бастап, бұрынғы көтерілісшілерден қызыл партизандар отрядын құрып, Кеңес өкіметін қорғау және нығайту ісіне белсене араласты. Торғай уезінің соғыс комиссары болып тағайындалды. 1918 жылдың наурызында Орынборда өткен Кеңестердің облыстық съезіне қатысты.
1918 жылдың шілдесінде Кеңес қызметкерлерінің бір тобын бастап, Торғай уезінде ауылдық және облыстық Кеңестер сайлауын өткізді. Азамат соғысы жылдарында Ә. Жангелдинмен бірге Қазақстандағы тұңғыш ұлттық Қызыл Әскер бөлімдерін ұйымдастыруға атсалысты, Колчак әскерінің тылындағы партизандарға көмек көрсетті.
1918 жылдың қарашасында Аманкелді мен Ә. Жангелдин басқарған отряд ақ гвардияшылардан Торғай қаласын азат етті. Алайда 1919 жылы Шығыс майданда Колчак армиясы шабуылға шыққан тұста алашордашылар 20 сәуірде төңкеріс жасап, Аманкелдіні тұтқынға алды. Қызыл партизандар қалаға кіруге бірнеше сағат қалғанда, ол алашордашылар қолынан қаза тапты.
Қысқаша уақыт желісі
-
11916Торғай өңіріндегі көтерілісшілерді ұйымдастырып, Торғай қаласын қоршау.
-
21917Байланыстарды күшейту, саяси күрестің жаңа кезеңі.
-
31918Қызыл партизандар, кеңестік құрылымдарды орнықтыру, Торғайды азат ету.
-
41919Тұтқындалуы және қаза табуы (20 сәуір оқиғалары аясында).
Естелік және мәдени мұра
Аманкелдінің туған өңірі және республиканың көптеген ұжымшарлары мен кеңшарлары батырдың есімімен аталған. Алматы қаласында және бірқатар аудан, облыс орталықтарында оның ескерткіштері орнатылған.
Батыр тұлғасы әдебиет пен өнерде кең көрініс тапты: Жамбыл Жабаев, Аманкелдінің бұрынғы сарбазы Омар Шипин және өзге де ақындар оған арнап өлеңдер мен поэмалар жазды. Жазушы Ғабит Мүсірепов «Аманкелді» пьесасында халық батырының көркем бейнесін жасады. Суретшілер Әбілхан Қастеев («Аманкелді» портреті, «Аманкелді шабуылы», «Торғай жорығы») және Қанапия Телжанов («Аманкелді», «Аманкелді қызыл атты әскері») Аманкелді образын әсерлі бейнеледі.
Дереккөздерге белгі
Мәтіндегі дереккөздер бастапқы нұсқада [1], [2] түрінде көрсетілген. Бұл блог-постта сол белгілер сақталып, мазмұны тілдік тұрғыдан өңделді.