Мұратбек айлалы жігіт
Әкенің үш өсиеті: сергектік, әділдік, тәуекел
Ерте заманда дәулеті жаннан асқан бір бай өмір сүріпті. Бір күні ол ауыр науқастанып, өлім аузында жатқанда жалғыз ұлы Мұратбекті шақырып: «Ақтық демім таусылар алдында саған үш ауыз өсиет айтайын», — дейді.
Үш өсиет
- 1 Сезікті жерде сергек жүр. Қауіптің алдын аңғар.
- 2 Адамды «жақсы» не «жаман» деп алалама. Асығыс үкімнен сақтан.
- 3 Тас жұтсаң да тәуекелге бел байла. Қиындықта қайрат қыл.
Бай осы сөзін айтып үлгеріп, үзіліп кетеді.
Кедейлікке түскен күн және жаңа өмірдің бастауы
Жылдар өте байдың малы таусылып, Мұратбек пен анасы қатты күйзеліске түседі. Ақыры Мұратбек анасының қолынан жетелеп, бір асбұзылға (дәмханаға) келеді. Иесі — қартаң сарт кісі. Мұратбек: «Жетім-жесір едік. Қолыңызға қара жұмысқа жарайын, анам екеумізге ас-су беріп тұрыңыз», — деп өтінеді.
Асбұзыл иесі оны жұмысқа алады. Мұратбек пен анасы сол жерде бірнеше жыл күн көріп жүреді.
Бес мың ділдә: келісім, қамқорлық, аманат
Бір күні қалаға жаршы шығып, Жора деген атақты байдың бес мың ділдәға жиырма жылға жалшы жалдайтынын хабарлайды. Мұратбек анасының ризалығын алып, байға жалдануға бел байлайды.
Мұратбектің шешімдері
Анасына қорған
2000 ділдәға асбұзылдың қасына әсем сарай салдырып, анасын сонда орналастырады.
Жиырма жылдық қам
3000 ділдәға азық-түлік, киім-кешек алып, анасының тұрмысын толық қамтамасыз етеді.
Сарайдың сыртына: «Талыққан адам мұнда бар — талықтырмаңдар» деген жазу жаздырады.
Анасына аманат айтып қоштасқан соң, Мұратбек байдың керуенімен жолға шығады.
Жолжомарттың қонақасысы және сергектіктің сын сәті
Екі-үш жүз түйелі керуен жолда алтын ертоқымды арғымақ мінген, сәнді киінген жас жігітке кезігеді. Ол өзін Жолжомарт деп таныстырып, жол жүргіншілерді қонақ қылатын әдеті барын айтады.
Керуен басы күмәнданады: сонша адамды қалай сыйдырады, ас-ауқат, төсек-орын қайдан жетеді дейді. Бірақ Жолжомарт бәріне жететінін айтып, керуенді орман ішіндегі үлкен сайға бастап келеді. Онда қаз-қатар салынған сарайлар, бау-бақша, сылдыраған бұлақ, кең қоймалар — бәрі даяр екен.
Түнгі белгі: ұн дорбасы
Қонақасы, ойын-сауық қызып, жұрт көңілденеді. Сол түні Мұратбектің ойына әкесінің өсиеті түседі: «Сезікті жерде сергек жүр». Ол ұйықтамай, Жолжомарттың әрекетін аңдиды.
Жолжомарт әйелімен сыртқа шығып кетіп, біраздан соң бір дорба ұнды орта бөлмеге әкеліп қояды. Мұратбек керуен басын оятып, жағдайды айтып, өздерінің ұнынан дәл сондай дорбаны әкеліп, үн-түнсіз ауыстырып қояды.
Таңертең Жолжомарт қоштасар ас дайындап, әлгі ұнды қостырып, алуан түрлі тағам әзірлетеді. Мұратбек керуен басына: «Сіз де өз қоштамағыңызды берем деп айтыңыз», — деп кеңес береді. Сөйтіп керуеншілер де Жолжомарттың туыстары мен қызметшілеріне тағам береді. Ол тағамға Жолжомарттың түнгі ұны қосылады.
Ақиқат ашылған сәт
Мұратбек керуеншілерге: «Қонақтар ауыз тимейінше, бұл астан татпаңдар», — деп қатаң ескертеді.
Жолжомарт жақтары асты ауыздарына сала бергенде-ақ, үрейленіп қаша жөнеледі. Сонда Мұратбек: егер түнде ұн ауыстырылмаса, бәрі мал-мүлкінен айырылып, Жолжомарттың жүк таситын қашары болып кететінін айтады.
Ескерту: қашар — жылқы мен есектен туған дүредей.
Керуеншілер сарайдағы қазынаны қашарларға артып, жолға шығады. Жолжомарттың сән-салтанаты аңырап бос қалады.
Қастандық: құдық басындағы сатқын ой
Бірақ қауіп мұнымен бітпейді. Керуен басы сыбайластарымен ақылдасып: «Мұратбек айлалы. Бүгін құтқарды, ертең өзімізге қатер болуы мүмкін», — деп, оны көзін жоюға бекінеді.
Керуен түн қатып жүріп, аузы қақпақтаулы ескі құдыққа келіп тоқтайды. Маңы — қалың бейіт. Сонда керуен басы Мұратбекті шақырып алып: «Сені 5000 ділдаға сатып алдым. Енді не істесем де еркім. Құдыққа түсіп, су алып шық», — деп қорқытады.
Мұратбекке әкесінің үшінші өсиеті ойға оралады: «Тас жұтсаң да тәуекелге бел байла». Ол сабырмен: «Тәуекел, билік өзіңізде», — деп келіседі.
Жер асты әлемі: сұрақтың жүгі және әділ жауап
Арқанмен төмен түскенде, құдық түбі кең жазираға ұқсап кетеді: аққан өзен, жайқалған бау-бақша. Өзен бойында бір сұлу қыз бен бір шал отыр. Қыздың бір бетінен ірің ағып тұр. Қыз тәкаппар кейіппен: «Суды сырттағыларға жеткіз. Сосын сұрағым бар», — дейді.
Екінші өсиет сыналады
Қыз қылышын суырып: «Мына шал екеуіміздің қайсымыз жақсы? Дәл айтпасаң, басың алынады», — дейді.
Мұратбек асығыс «жақсы-жаман» деп бөле-жара алмайтынын айтады: «Адамның жақсы-жаманы жоқ. Сен жасың, ол кәрі. Айырмашылық — осы ғана», — деп жауап береді.
Сонда әлгі көрініс өзгеріп, екі сұлу қыз пайда болады. Олар да: «Қайсымыз сұлу?», — деп қылыш көрсетеді. Мұратбек тағы да: «Екеуің бірдейсіңдер», — деп тайсалмай жауап береді.
Сол сәтте қыздар ғайып болып, темір есік ашық тұрады. Есіктің ішінде алтын-күміс үйіліп жатады.
Мұратбек сырттағыларға хат жазып, арқанға байлап жібереді. Олар «алтын-күмісті қауғаға салып жібер, сосын өзіңді де шығарамыз» деп жауап қайтарады. Мұратбек қазынаны жіберіп біткен соң, «енді өзімді шығарыңдар» деп тағы хат жолдайды.
Бірақ керуеншілер тағы да ақылдасып: «Тірі шықса, қауіп. Бұл мүлікке ие боламыз деп дауласады», — деп, арқанды қиып, көшіп кетеді. Мұратбек құдық түбінде жалғыз қалады.
Сандал қарт: құпияның ашылуы
Қайғыға берілсе де, Мұратбек қайтадан тәуекелге сүйеніп, қайрат жинайды. Сол кезде арт жақтағы есіктен дыбыс естіледі. Есікті қаққанда, ішінен жайнаған жиһазды үй ашылады. Онда құс төсекте шалқасынан жатқан, кеудесіне домбыра ұстаған сәнді киінген ақ сақалды қарт күй тартып жатады: «Жетпеген арман, бітпеген арман».
Қарттың сөзі
Қарт өзін Сандал деп таныстырады. Жасы 150-де екенін айтып, жер асты әлемінің қызығын, өзен мен бау-бақшаның, алтын-күмістің сырын баян етеді. Мұратбектің әр әрекетін бақылап отырғанын, оның сергектік, әділ жауап, тайсалмас қайрат арқылы аман қалғанын түсіндіреді.
Әлгі алғашқы «қыз бен шал» — құбылып көрінетін ажалдың сынағы болған. Егер Мұратбек бірін «жаман» десе, басы алынар еді. Ал тайсалмаған адамға олар жоламайды.
Қарт қалың тақтайдағы екі жасыл түймені көрсетіп: бірін басса — саты жоғары шығады, екіншісін басса — қайта төмен түсетінін айтады.
Қарт бір түймені басқанда, дастарқан өзінен-өзі жайылып, алуан түрлі тағам пайда болады. Екеуі тойғанша ішіп-жейді. Содан соң Сандал Мұратбекті сыртқа шығаратынын айтып, жол нұсқайды.
Қайтар жол: қылыш, орамал және әділет
Сандалдың айтуынша, құдық ауызында арық есек тұрады — ол баяғы Жолжомарттың сұлу келіншегі Айкүміс екен. Жолжомарт өлген, ал Айкүмістің жазығы жоқ дейді қарт. Мұратбек есекке мініп, оң құлағын бұраса, ол құйындай ұшып, керуеншілер отырған жерге алып келеді.
Әділ үкім
- Есектен қарғып түсіп, қылышты суырады — жұрттың бәрі бас иеді.
- Қастандық жасаған керуен басын өлтіреді, ал жалшыларға тимейді.
- Қалтасындағы орамалды желпіп қалғанда, есек-қашарға айналғандар қайтадан адам қалпына келеді.
- Қазынаны тең бөліп, әркімді өз еліне қайтарады.
Айкүміс Мұратбекке ғашық болады. Мұратбек оны некелеп алып, еліне қайтады. Анасына қайта қауышады. Мұратбектің зеректігі мен әділдігі елге жайылып, ол ақылымен озып, хан болып, мұратына жетеді.